Çiçekler ve bitkiler

Özgül bir gül adı değildir. TDK sözlüğünde “bir şeye özgü olan, kendine has” anlamında bir sıfattır ve öz ile gül'e bölünmez. Çiçek soyadlarına bakarken ilk ayıklanması gereken tuzak budur: sondaki -gül her zaman çiçeği göstermez. Yine de gerçek -gül birleşikleri bu kategorinin en kalabalık bölümünü oluşturur.

Gül ve birleşikleri

Gül sözcüğü Farsça gul'dan gelir ve Türkçede hem çiçeğin adı hem de genel olarak güzelliğin simgesidir. Soyadlarında baş sözcük olarak çok üretkendir. Akgül “ak gül”, Sarıgül “sarı gül”, Karagül “kara gül” renk öğesiyle kurulmuştur. Şengül ise “şen” sıfatıyla oluşur: “neşeli gül”. Bu birleşiklerin bir kısmı Türkiye'de kadın adı olarak da kullanılır; soyadı ile kişi adı arasındaki bu geçişlilik, çiçek adlarında başka gruplara göre daha belirgindir.

Birleşik sınırında ünlü uyumu aranmaz. Akgül'de kalın ünlüden sonra ince ünlü gelir ve bu bir sorun yaratmaz. Ses değişimi de olmaz; Sarıgül'de iki sözcük olduğu gibi yan yana yazılır.

Öteki çiçekler

Lale, Farsça lāle'den gelir ve Osmanlı döneminde hem bahçe kültürünün hem süslemenin önemli bir öğesiydi. Sümbül de Farsça yoluyla Türkçeye girmiştir. Menekşe Farsça banafša ile ilişkilendirilir; nergis için sözlükler Farsça aracılığını ve daha eski bir Yunanca kökü anar. Karanfil sözcüğünün kökü ise Yunancaya kadar izlenir. Bu kategori, Türkçenin çiçek adlarını büyük ölçüde Farsçadan aldığını açıkça gösterir.

Türkçe kökenli bitki sözcükleri de vardır. Çiçek, Eski Türkçeden beri bilinen bir sözcüktür. Filiz yeni sürmüş tomurcuk ya da körpe dal, yaprak ise bitkinin yeşil organıdır. Yonca, hayvan yemi olarak yetiştirilen bir bitkidir.

1934 açısından

Soyadı Nizamnamesi'nin 5. maddesi yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını esas aldı. Gül, lale ve sümbül Farsça kökenli olsa da yüzyıllardır Türkçede kullanılan, herkesin bildiği sözcüklerdi. Dolayısıyla “Türk dilinden” ifadesi, kökeni ne olursa olsun Türkçenin gündelik söz varlığını kapsayacak biçimde okunabilir. Hangi sözcüğün kabul edildiğini tek tek gösteren bir liste ise kaynaklarımızda yer almaz.

Sınırlar ve ilginç yanlar

Buğday, ekin gibi tahıllar tarım başlığındadır; ağaçlar da ayrı bir kategoridir. Bu başlıkta kalan çiçek ve otsu bitkilerdir.

Çiçek soyadlarının dikkat çekici yanı, Türkçede ödünç sözcüklerin ne kadar derine yerleştiğini göstermeleridir. Gül, bugün Türkçe konuşan biri için yabancı bir sözcük değildir. Aynı soyadında Farsça bir baş sözcük ile Türkçe bir renk öğesinin (Akgül, Sarıgül) birleşmesi de bunun en kısa kanıtıdır.