Ağaçlar ve orman

Kökten soyadı bir ağacın parçasıyla değil, bir hâl ekiyle biter. Kök sözcüğüne ayrılma hâli eki -ten gelmiştir: “kökten”, yani “temelden, esastan”. TDK bu biçimi ayrıca “köklü, esaslı” anlamında da verir. Soyadları arasında böyle çekimli bir biçimin bulunması, 1934'te seçilen adların her zaman yalın sözcükler olmadığını hatırlatır.

Ağaç adları

Kategorinin çekirdeği ağaç türleridir. Çınar, uzun ömrü ve geniş gövdesiyle bilinen ağaçtır; sözcük Farsça čenār'dan gelir. Meşe, kavak ve söğüt Türkçe sözcüklerdir. Selvi (servi biçimiyle de) Farsça sarv kökenlidir ve divan şiirinde boyu posu düzgün sevgilinin benzetmesidir. Ardıç dağlık yerlerde yetişen iğne yapraklı bir ağaçtır. Çam da Türkçedir ve renk öğeleriyle birleşik yapar.

Ağacın parçaları ve evreleri de bu başlıktadır. Fidan, genç ağaçtır; mecaz olarak “boylu, genç insan” için de kullanılır. Dal, kök, orman ve koru aynı aileye girer. Bu sözcükler soyadına uzun ömür, sağlam kök, büyüme gibi çağrışımlar taşır. Bir ailenin bu çağrışımlardan hangisini düşünerek seçtiği ise bilinmez.

Biçim

Yapılar genellikle yalındır: Çınar, Meşe, Fidan. Birleşiklerde renk öğesi başa gelir: Karaçam “kara çam”, Akçam “ak çam”. Karaçam aynı zamanda TDK'de belirli bir çam türünün adıdır; yani bu birleşik, soyadı olmadan önce de dilde vardı. Birleşik sınırında ünlü uyumu aranmaz. Tek sözcükte ise uyum korunur: Kökten'de kök kalın değil ince ünlülüdür, bu yüzden ek -tan değil -ten olur.

1934 ve seçme özgürlüğü

Soyadı Kanunu'nun 5. maddesi, ayırt etme gücüne sahip reşit kişinin soyadını seçmekte serbest olduğunu söyler. Kanun yasakları ayrıca saymıştı: rütbe ve memuriyet adları, aşiret adları, yabancı ırk ve millet adları ve genel edebe aykırı adlar. Ağaç adları bu yasaklardan hiçbirine girmiyordu. Bu kategorinin sözcükleri, serbest seçimin kolayca yöneldiği alandandı.

Sınırlar

Cevizci gibi meyve satıcısı ya da yetiştiricisi anlamındaki -CI ekli adlar ticaret başlığındadır. Gül, lale gibi çiçekler de ayrı bir kategoride toplanır. Dut ve ceviz, meyvesinden önce ağaç olarak anıldığında bu kategoridedir.

Bir ayrıntı daha: Çınar ve Fidan kişi adı olarak da kullanılır. Bir soyadının kişi adı olarak da yaşaması, taşıyan aile hakkında bir şey söylemez; yalnızca sözcüğün iki ayrı alanda sevildiğini gösterir.

Ağaç adlarının bir başka özelliği de çoğunun kısa ve kolay söylenir olmasıdır. Meşe, Kavak, Çınar iki hecelidir ve ek almadan kullanılır. Bu sadelik, uzun birleşiklerin yanında ağaç soyadlarını kolay tanınır kılar. Orman ve Koru gibi topluluk adları ise ağacı tek tek değil, bir arada anlatır.