Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Kategori grubu·528 soyadı

Doğa ve manzara

Soyadı
528
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
75
ADNKS 2025
En yaygın
Kaya
Kişi sayısı
899.7225
Kaya

Bu soyadları nasıl oluştu?

Bir aile 1934'te soyadı ararken gözünü pencereden dışarı çevirdiyse, karşısına çıkan sözcükler bellidir: kaya, dere, çınar, bulut, yıldız. Doğa grubu, Türkiye'deki soyadı dağarcığının en kalabalık bölümlerinden biridir ve bu kalabalığın sebebi sözcüklerin kendisinde yatar. Bu sözlerin çoğu kısa, herkesin bildiği ve olumlu çağrışımlı Türkçe sözcüklerdir.

Yasal çerçeve

Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525) Haziran 1934'te kabul edildi ve her Türk'e öz adından başka bir soyadı taşıma yükümlülüğü getirdi. Aynı yılın Aralık ayında çıkarılan Soyadı Nizamnamesi'nin 5. maddesi ise yeni takılan soyadlarının “Türk dilinden alınır” diye yazdı. Doğa sözcükleri bu ilkeye kolayca uyuyordu. Yine de grubun içinde gül, bahçe, derya gibi Farsça kökenli ya da nur gibi Arapça kökenli sözcükler de vardır; bunlar çoktan Türkçenin ortak sözcükleri olmuştu.

Alt kategoriler

Grup dokuz başlığa ayrılır:

  • Dağ, kaya ve taş: Kaya, Taş, Karakaya, Yalçın.
  • Su, deniz ve ırmaklar: Deniz, Pınar, Aksu.
  • Ova, yayla ve kır: Ova, Yayla, Bozkır.
  • Ağaç ve orman: Çınar, Meşe, Fidan.
  • Çiçek ve bitki: Gül, Lale, Akgül.
  • Rüzgâr, yağmur ve şimşek: Yıldırım, Şimşek, Bulut.
  • Gök, güneş, ay ve yıldızlar: Yıldız, Güneş, Ülker.
  • Işık ve ateş: Işık, Ateş, Aydın.
  • Zaman ve mevsimler: Bahar, Gündüz, Seher.

Biçim

Yapı genellikle yalındır. Ya tek bir sözcük vardır (Kaya, Deniz) ya da önüne renk ya da nitelik bildiren bir öğe gelir (Karakaya, Akbulut, Göksu). Bu birleşiklerde anlamı taşıyan sözcük sondaki addır. Kategori ataması da bu baş sözcüğe göre yapılır; Karakaya bir kaya adıdır, renk öğesi ikincil etiket olarak kaydedilir. Ünlü uyumu birleşik sınırında aranmaz: Akdağ'da ses kalın kalır, Gökçınar'da ince ile kalın yan yana durur.

Dikkat çeken bir nokta: bu soyadları bir yeri değil, bir sözcüğü anlatır. Bozdağ adlı bir aile, adı geçen bir dağın eteğinden gelmiş olabilir de olmayabilir de; bunu aile kayıtları olmadan söylemek mümkün değildir. Özel dağ, ırmak ve göl adları (Erciyes, Fırat gibi) bu yüzden ayrı bir başlıkta, yer adları arasında toplanır.

Kaynaklar1,2,3,4

Bu grupta hangi kategoriler var?

  • Dağ, kaya ve taş176 soyadı

    Dağ, tepe, kaya, taş, yamaç ve doruk gibi yeryüzü şekillerini anlatan soyadları. 1934'te sağlamlık ve yücelik çağrışımı nedeniyle çok tutulan bu sözcükler, Türkiye'nin en yaygın soyadlarından Kaya'yı da içine alır. Sık sık Kara-, Ak-, Boz- gibi renk ön öğeleriyle birleşir.

  • Su, deniz ve ırmak128 soyadı

    Deniz, göl, ırmak, çay, pınar, kaynak ve dalga gibi su ile ilgili sözcüklerden gelen soyadları. Bu grupta hem yalın sözcükler (Deniz, Pınar) hem de Akarsu, Aksu, Göksu gibi bileşikler bulunur. Belirli bir nehrin ya da gölün özel adı ayrı bir başlıkta toplanır.

  • Ova, yayla ve kır34 soyadı

    Ova, yayla, kır, bozkır, çayır, tarla, bağ ve bahçe gibi açık arazi ve tarım alanlarını anlatan soyadları. Hayvancılık ve yaylacılık hayatının sözcükleri bu grupta yoğunlaşır. Dağ ve su sözcükleri komşu başlıklarda yer alır.

  • Ağaçlar ve orman78 soyadı

    Çınar, meşe, kavak, söğüt, selvi, çam ve ardıç gibi ağaç adlarıyla orman, fidan, dal ve kök sözcüklerinden gelen soyadları. Uzun ömür, köklülük ve gelişme çağrışımları nedeniyle seçilmiş görünürler. Çiçekler ve otsu bitkiler ayrı başlıktadır.

  • Çiçekler ve bitkiler79 soyadı

    Gül, lale, sümbül, menekşe ve nergis gibi çiçek adlarıyla çiçek, yaprak ve filiz gibi genel bitki sözcüklerinden gelen soyadları. Gül sözcüğü Akgül, Sarıgül, Karagül gibi pek çok bileşikte baş öğedir. Ağaçlar ayrı başlıkta toplanır.

  • Rüzgâr, yağmur ve yıldırım52 soyadı

    Yıldırım, şimşek, bulut, yağmur, kar, boran, tufan, poyraz ve ayaz gibi hava olaylarını anlatan soyadları. Güç ve hız anlamı taşıyan Yıldırım bu grubun en yaygın üyesidir. Gök cisimleri ayrı başlıkta yer alır.

  • Gök, güneş, ay ve yıldız165 soyadı

    Yıldız, Ay, Güneş, Gök, Ülker ve Tan gibi gökyüzünü ve gök cisimlerini anlatan soyadları. Eski Türkçede de güçlü bir ad kaynağı olan bu sözcükler 1934'te çok sık seçilmiştir. Ay- ve Gök- öğeleriyle kurulan bileşiklerde anlam bazen ad öğesine kayar; bu durumda kural ekleri ayrıca işaretlenir.

  • Işık ve ateş86 soyadı

    Işık, ateş, alev, ocak, nur ve ziya gibi aydınlık ve ateş sözcüklerinden gelen soyadları. Türkçe kökenli sözcüklerin yanında Arapça kökenli Nur ve Ziya gibi alıntılar da bu grupta yer alır. Gök cisimleri ve yıldırım komşu başlıklardadır.

  • Zaman ve mevsimler46 soyadı

    Bahar, yaz, güz, kış gibi mevsim adlarıyla sabah, seher, akşam, gündüz ve bayram gibi gün ve zaman sözcüklerinden gelen soyadları. Bazıları doğum zamanını, bazıları da yalnızca güzel bir çağrışımı yansıtır; hangisinin geçerli olduğu kaynak olmadan söylenmez.

Bunlardan hangileri en yaygın?

  1. 2 Kaya 899.722
  2. 5 Yıldız 697.080
  3. 7 Yıldırım 666.723
  4. 9 Aydın 581.387
  5. 20 Şimşek 253.543
  6. 29 Güneş 227.203
  7. 30 Aktaş 222.711
Ulusal ilk 30’da yer alan üyeler, kişi sayısı (TÜİK ADNKS 2025).

Bu gruptaki tüm soyadları

#SoyadıAnlamıKökenSıraHarf
01 Kaya büyük sert taş Türkçe 2 4
02 Yıldız gece gökte parlayan gök cismi Türkçe 5 6
03 Yıldırım buluttan yere inen elektrik; çok hızlı, ani güç Türkçe 7 8
04 Aydın aydınlık; okumuş, aydın kişi Türkçe 9 5
05 Şimşek bulutlar arasında çakan elektrik ışığı Türkçe 20 6
06 Güneş dünyaya ışık ve ısı veren yıldız Türkçe 29 5
07 Aktaş beyaz taş Türkçe 30 5
08 Abanoz abanoz ağacı Farsça – 6
09 Acun dünya, evren Diğer – 4
10 Ada suyla çevrili kara parçası Türkçe – 3
11 Adalı ada halkından Türkçe – 5
12 Adatepe adadaki tepe Türkçe – 7
13 Ağar yükselir; ağarır, aydınlanır Türkçe – 4
14 Ağgül ak gül, beyaz gül Farsça – 5
15 Akalan beyaz düzlük Türkçe – 6
16 Akan akıp giden Türkçe – 4
17 Akar akan, akıp giden Türkçe – 4
18 Akarca küçük akarsu; kaplıca Türkçe – 6
19 Akarsu akan su, dere, ırmak Türkçe – 6
20 Akay ak ay, parlak ay Türkçe – 4
21 Akaydın ak ve aydınlık Türkçe – 7
22 Akbayır ak bayır, beyaz yamaç Türkçe – 7
23 Akbayram ak bayram Farsça – 8
24 Akbudak ak budak, beyaz dal Türkçe – 7
25 Akbulut ak bulut, beyaz bulut Türkçe – 7
26 Akçakaya beyazımsı kaya Türkçe – 8
27 Akçakın ak kıvılcım ya da ak akın Türkçe – 7
28 Akçam ak çam, beyaz çam Türkçe – 5
29 Akçatepe ak görünen tepe Türkçe – 8
30 Akçay ak çay, berrak dere Türkçe – 5
31 Akçiçek beyaz çiçek Türkçe – 7
32 Akdağ ak dağ, karlı dağ Türkçe – 5
33 Akdaş ak taş, beyaz taş Türkçe – 5
34 Akduman ak duman, beyaz sis Türkçe – 7
35 Akgöl ak göl, duru göl Türkçe – 5
36 Akgül ak gül, beyaz gül Farsça – 5
37 Akgün ak gün, mutlu gün Türkçe – 5
38 Akgündüz ak gündüz, aydınlık gün Türkçe – 8
39 Akış akma, akıp gitme Türkçe – 4
40 Akışık ak ışık, duru aydınlık Türkçe – 6
41 Akkaya ak kaya, beyaz kaya Türkçe – 6
42 Akkaynak ak kaynak, duru pınar Türkçe – 8
43 Akkiraz beyaz kiraz Rumca – 7
44 Akkor beyaz ateş Türkçe – 5
45 Akmaz durgun su, gölet Türkçe – 5
46 Akova ak ova, aydınlık düzlük Türkçe – 5
47 Akpınar ak pınar, berrak kaynak Türkçe – 7
48 Aksu ak su, duru su Türkçe – 4
49 Aktepe ak tepe Türkçe – 6
50 Aküzüm ak üzüm Türkçe – 6
51 Akyar beyaz uçurum Türkçe – 5
52 Akyel ak yel, temiz rüzgâr Türkçe – 5
53 Akyıl ak yıl, uğurlu yıl Türkçe – 5
54 Akyıldız parlak, ak yıldız Türkçe – 8
55 Alan düz, açık yer; meydan Türkçe – 4
56 Alataş alacalı taş Türkçe – 6
57 Albayram al + bayram Farsça – 8
58 Alçiçek kırmızı çiçek Türkçe – 7
59 Alev yalım Türkçe – 4
60 Algül kırmızı gül Farsça – 5
61 Alkaya kızıl kaya Türkçe – 6
62 Alkım gökkuşağı Türkçe – 5
63 Alkor kızıl kor Türkçe – 5
64 Alpkaya yiğit kaya Türkçe – 7
65 Altaş al taş, kırmızı taş Türkçe – 5
66 Altındal altın dal Türkçe – 8
67 Altındere altın dere Farsça – 9
68 Altınışık altın ışık Türkçe – 9
69 Altınkaya altın kaya Türkçe – 9
70 Altınkaynak altın kaynak Türkçe – 11
71 Altıntaş altın taş, değerli taş Türkçe – 8
72 Altıntoprak altın toprak Türkçe – 11
73 Altundağ altın dağ Türkçe – 8
74 Altunışık altın ışık Türkçe – 9
75 Altunkaya altın kaya Türkçe – 9
76 Altunkaynak altın pınar Türkçe – 11
77 Altuntaş altın taş, değerli taş Türkçe – 8
78 Anar nar (Farsça); anan, hatırlayan Farsça – 4
79 Anjum yıldızlar Arapça – 5
80 Apaydın çok aydınlık, ışıl ışıl Türkçe – 7
81 Aral ada; iki su arasındaki kara Türkçe – 4
82 Ardıç ardıç ağacı Türkçe – 5
83 Ardıçoğlu Ardıç’ın oğlu; ardıç ağacı Türkçe – 9
84 Arkun yavaş; gelecek yıl Türkçe – 5
85 Arslantaş aslan taşı Türkçe – 9
86 Artuç ardıç ağacı Türkçe – 5
87 Aslantaş aslan taşı Türkçe – 8
88 Asma üzüm bitkisi Türkçe – 4
Sıra: TÜİK ADNKS 2025 ulusal ilk 30. Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.5

Sık sorulanlar

Doğa soyadları neden bu kadar yaygın?

Doğa sözcükleri kısa, bilinen ve olumlu çağrışımlı Türkçe sözcüklerdir. Soyadı Nizamnamesi'nin 5. maddesi yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını öngördüğü için bu sözcükler ilkeye kolayca uyuyordu.

Bozdağ soyadı ailenin bir dağdan geldiğini gösterir mi?

Hayır, tek başına göstermez. Soyadı bir sözcüğü anlatır; ailenin nerede yaşadığı ancak aile kayıtlarıyla bilinebilir.

Karakaya hangi kategoriye girer?

Birleşik soyadlarında anlamı sondaki ad taşır. Karakaya bu yüzden kaya adları arasındadır; “kara” öğesi ikincil etiket olarak renkler başlığına da bağlanır.

Kaynaklar

  1. 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  2. 2T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525)
  3. 3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
  4. 4Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  5. 5Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)