Köken·403 soyadı
Arapça kökenli soyadları
- Soyadı
- 403
- bu sözlükte
- En yaygın
- Acar
Arapça kökenli soyadları: sözcükler Türkçeye nasıl girdi?
Kasap, hekim, kâtip. Bu üç sözcük bugün herkesin bildiği Türkçe sözcüklerdir. Üçü de Arapçadan gelir ve üçü de soyadı olarak kullanılır. Arapça kökenli soyadlarının çoğu böyledir: Türkçeye yüzyıllar önce yerleşmiş bir sözcük, 1934’te soyadı olarak seçilmiştir.
Arapça sözcükler Türkçeye iki yoldan girdi. Birincisi yazı dilidir. Osmanlı Türkçesi Arap harfleriyle yazılıyordu. Hukuk, yönetim, bilim ve eğitim dili Arapça terimlerle doluydu. Bu sözcüklerin bir kısmı Farsça aracılığıyla geldi; Fars yazı dili onları daha önce benimsemişti. İkinci yol konuşma dilidir. Andreas Tietze, Anadolu ağızlarında yazı dilini atlayarak doğrudan Arapçadan alınmış sözcükleri ayrı bir çalışmada ele almıştır. Yani Arapça katman tek parça değildir; hem kitabî hem halk dilinde izleri vardır.
Türkçe bu sözcükleri kendi ses düzenine uydurdu. Arapçadaki gırtlak ünsüzleri düştü ya da yumuşadı. Uzun ünlüler çoğunlukla kısaldı. Bazı sözcüklerde uzunluk ya da incelik düzeltme işaretiyle korunur: kâtip, hâkim. Arapça ṣādiq Türkçede sadık, qaṣṣāb ise kasap olmuştur. Sondaki b, d gibi ünsüzler Türkçede p, t’ye döner: kitap, kasap, ümit.
Soyadlarında Arapça sözcükler birkaç alanda yoğunlaşır. Meslek adları bunların başındadır: Kasap “et satan”, Hekim “doktor”, Kâtip “yazıcı”, Attar “baharat ve koku satan”. Erdem ve nitelik bildiren sıfatlar ikinci bir alandır: Sadık “bağlı, sözünde duran”, Asil “soylu”. Işık ve parlaklık bildiren Nur da sık görülür. Bir de kişi adları vardır. Hasan, Osman, Mustafa gibi Arapça kökenli adlar -oğlu ekiyle soyadına dönüşmüştür: Hasanoğlu, Osmanoğlu. Bu soyadlarında Arapça olan, yalnızca baba adıdır.
Karma yapılar da sık görülür. Kalaycı, Arapçadan gelen kalay sözcüğüne Türkçe -cı ekinin eklenmesiyle kurulur. Kasapoğlu Arapça bir meslek adını Türkçe -oğlu ile birleştirir. Bu tür soyadlarında sitedeki köken bilgisi, anlamı taşıyan öğeye göre verilir ve her iki öğe ayrı ayrı gösterilir.
1934 düzenlemeleri bu katmanı iki noktada etkiledi. 2590 sayılı kanun Hacı, Hafız, Molla, Efendi gibi lakap ve unvanları kaldırdı; bunların bir kısmı Arapça sözcüklerdir. Soyadı Nizamnamesi ise yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını öngördü. Kasap, hekim, kâtip gibi sözcükler o tarihte Türkçenin parçasıydı ve soyadı olarak kullanıldı.
Arapça sözcüklerin bir özelliği, aynı kökten türemiş sözcüklerin aileler oluşturmasıdır. Arapçada anlam çoğunlukla üç ünsüzlü bir kökte durur; ünlüler ve ekler bu köke farklı kalıplar giydirir. K-t-b kökü “yazmak” anlamı taşır: kâtip, kitap, mektup bu kökten gelir. Ḥ-k-m kökünden ise hem hekim hem hâkim çıkar. Türkçede bu sözcükler ayrı ayrı alınmıştır ve Türkçe konuşan biri onları birbirine bağlamayabilir. Soyadı sayfalarında bu ortak kökler gösterilir; böylece Hekim ile Hâkim gibi biçimlerin ilişkisi görünür olur.
Köken bilgisi TDK Güncel Türkçe Sözlük ve Nişanyan Sözlük gibi kaynaklara dayanır. Arapça bir kök, sözcüğün geçmişini anlatır. Soyadını taşıyan kişiler hakkında bir sonuç çıkarmaya yaramaz.
Tüm Arapça kökenli soyadları
| # | Soyadı | Anlamı | Sıra | Harf |
|---|---|---|---|---|
| 01 | Acar | atılgan, güçlü, becerikli | 28 | 4 |
| 02 | Abacı | aba dokuyan ya da satan | – | 5 |
| 03 | Abacıoğlu | abacının oğlu | – | 9 |
| 04 | Abalı | aba giyen | – | 5 |
| 05 | Abalıoğlu | abalının oğlu | – | 9 |
| 06 | Abaoğlu | aba + -oğlu | – | 7 |
| 07 | Abbas | sert bakışlı; aslan (erkek adı) | – | 5 |
| 08 | Abbasoğlu | Abbas’ın oğlu | – | 9 |
| 09 | Abdal | gezgin derviş | – | 5 |
| 10 | Abdioğlu | Abdi'nin oğlu | – | 8 |
| 11 | Abdullah | Allah’ın kulu (erkek adı) | – | 8 |
| 12 | Ablak | yayvan, dolgun yüzlü | – | 5 |
| 13 | Acaroğlu | acarın oğlu; acar “atılgan” | – | 8 |
| 14 | Acemoğlu | Acem’in oğlu | – | 8 |
| 15 | Acemyan | Acem + -yan | – | 7 |
| 16 | Acer | Hacer adının bir biçimi | – | 4 |
| 17 | Adam | insan; değerli, güvenilir kişi | – | 4 |
| 18 | Ademi | insan, insanca | – | 5 |
| 19 | Ademoğlu | insanoğlu; Âdem’in oğlu | – | 8 |
| 20 | Adil | adaletli, hakkı gözeten | – | 4 |
| 21 | Adiloğlu | Adil'in oğlu | – | 8 |
| 22 | Adnan | erkek adı; “yerleşik” | – | 5 |
| 23 | Afyoncu | afyon yetiştiren ya da satan | – | 7 |
| 24 | Ahmed | en çok övülen | – | 5 |
| 25 | Ahmet | en çok övülen | – | 5 |
| 26 | Ahmetoğlu | Ahmet’in oğlu | – | 9 |
| 27 | Akbar | en büyük, en ulu | – | 5 |
| 28 | Akıl | us, anlama gücü | – | 4 |
| 29 | Akıllı | us sahibi | – | 6 |
| 30 | Akkale | ak kale, beyaz hisar | – | 6 |
| 31 | Akşan | lekesiz ün, temiz şan | – | 5 |
| 32 | Aktar | baharatçı, şifalı ot satıcısı | – | 5 |
| 33 | Ala | çok iyi, üstün | – | 3 |
| 34 | Ali | yüce; erkek adı | – | 3 |
| 35 | Alimoğlu | Alim’in oğlu | – | 8 |
| 36 | Alişan | şanlı Ali (erkek adı) | – | 6 |
| 37 | Amin | güvenilir (erkek adı) | – | 4 |
| 38 | Anjum | yıldızlar | – | 5 |
| 39 | Ar | utanma duygusu, onur | – | 2 |
| 40 | Arif | anlayışlı, bilge | – | 4 |
| 41 | Asıl | kök, köken; gerçek, öz | – | 4 |
| 42 | Asım | koruyan, esirgeyen | – | 4 |
| 43 | Aslım | soyum | – | 5 |
| 44 | Aşar | ürün vergisi, öşür; aşan | – | 4 |
| 45 | Aşık | saz şairi, ozan; seven | – | 4 |
| 46 | Attar | güzel koku ve baharat satıcısı | – | 5 |
| 47 | Avni | yardımcı; “Tanrı’nın yardımı” | – | 4 |
| 48 | Ayan | apaçık, belli; ileri gelen | – | 4 |
| 49 | Ayanoğlu | âyanın, ileri gelenin oğlu | – | 8 |
| 50 | Ayar | saflık derecesi; ölçü | – | 4 |
| 51 | Ayman | uğurlu; ya da ay gibi güzel | – | 5 |
| 52 | Aytemiz | ay gibi temiz | – | 7 |
| 53 | Ayvaz | konak uşağı; halk dilinde koca | – | 5 |
| 54 | Ayvazoğlu | Ayvaz’ın oğlu; konak uşağının oğlu | – | 9 |
| 55 | Aziz | değerli, sevgili; ermiş | – | 4 |
| 56 | Azizoğlu | Aziz’in oğlu | – | 8 |
| 57 | Baha | güzellik, parıltı (erkek adı) | – | 4 |
| 58 | Bahri | denize ait, denizci | – | 5 |
| 59 | Bakar | öküz; ya da “bakar, gözetir” | – | 5 |
| 60 | Baki | kalıcı, ölümsüz (erkek adı) | – | 4 |
| 61 | Bakkal | mahalle bakkalı | – | 6 |
| 62 | Baransel | yağmur seli; varlıklı | – | 8 |
| 63 | Barut | patlayıcı toz; ateşli mizaç | – | 5 |
| 64 | Barutçu | barut yapan ya da satan | – | 7 |
| 65 | Battal | Battal Gazi’nin adı; iri | – | 6 |
| 66 | Battalgazi | destan kahramanı Battal Gazi | – | 10 |
| 67 | Bayaz | beyaz, ak | – | 5 |
| 68 | Bayazıt | Beyazıt adının bir biçimi | – | 7 |
| 69 | Bayazıtoğlu | Bayazıt’ın oğlu | – | 11 |
| 70 | Baytar | veteriner, hayvan hekimi | – | 6 |
| 71 | Bedel | karşılık, değer | – | 5 |
| 72 | Bedir | dolunay | – | 5 |
| 73 | Behçet | güzellik, parlaklık, sevinç | – | 6 |
| 74 | Bekar | evlenmemiş, bekâr | – | 5 |
| 75 | Bekaroğlu | bekârın oğlu | – | 9 |
| 76 | Bekir | Bekir adı | – | 5 |
| 77 | Bekiroğlu | Bekir’in oğlu | – | 9 |
| 78 | Benhabib | Habib’in oğlu | – | 8 |
| 79 | Bereket | bolluk, bereket | – | 7 |
| 80 | Bereketoğlu | Bereket’in oğlu; bolluk | – | 11 |
| 81 | Beşer | insan, insanoğlu | – | 5 |
Sık sorulanlar
- Arapça kökenli sözcükler Türkçeye ne zaman girdi?
Yüzyıllar boyunca, hem Osmanlı yazı dili hem de konuşma dili yoluyla. Bir kısmı Farsça aracılığıyla geldi, bir kısmı Anadolu ağızlarına doğrudan girdi.
- Hasanoğlu gibi soyadları Arapça mı sayılır?
Baba adı olan Hasan Arapça kökenlidir, -oğlu eki Türkçedir. Sitede iki öğe ayrı ayrı gösterilir.
Kaynaklar
- 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
- 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
- 3Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), Türkçeye Armağan Bir Ömürden Bir Ömürlük Eser: Prof. Andreas Tietze “Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati” (with a bibliography of Tietze’s loanword studies: Greek 1955/1962, Arabic 1958, Slavic 1957, Persian 1967, European 1952)
- 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Efendi, Bey, Paşa gibi Lakap ve Unvanların Kaldırılmasına Dair Kanun (Kanun No. 2590)
- 5T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
- 6Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)