Fransızca ve öteki Avrupa dillerinden soyadları

Fırtına bugün sıradan bir hava durumu sözcüğüdür. Kökeni ise İtalyancadır: sözlükler onu “talih” ve denizcilikte “bora” anlamı taşıyan fortuna sözcüğüne bağlar. Fırtına, Kaptan ve Volkan soyadları Avrupa dillerinden Türkçeye geçmiş sözcüklerdir. Bu sayfa Rumca dışındaki Avrupa dillerini bir arada ele alır: İtalyanca, Fransızca, Latince ve ötekiler.

Bu katman iki ayrı dönemde oluştu. İlki Akdeniz ticaretinin ve denizciliğinin dönemidir. Orta Çağ’ın sonlarından başlayarak Venedik ve Ceneviz gemileri Doğu Akdeniz limanlarında çalıştı. Gemi, yelken ve liman işleriyle ilgili pek çok terim Türkçeye İtalyancadan girdi. Kaptan İtalyanca capitano, iskele scala, fırtına fortuna biçiminden gelir. Denizcilik dilinde Rumca sözcükler de çoktur ve bazı terimlerin hangi dilden geldiği tartışmalıdır.

İkinci dönem 19. yüzyılda başlar. Tanzimat’tan sonra Fransızca, Osmanlı aydınları için başlıca yabancı dil oldu. Yönetim, eğitim, bilim, teknik ve günlük yaşamla ilgili pek çok sözcük Fransızcadan alındı. Latince ve Yunanca kökenli uluslararası sözcüklerin çoğu da Türkçeye Fransızca aracılığıyla geldi. Volkan, Fransızca volcan sözcüğünden gelir; o da Latince ateş tanrısının adı Vulcanus’a dayanır. Andreas Tietze, yeni Avrupa alıntılarının Türkçede geçirdiği biçim değişikliklerini 1952’de ayrı bir çalışmada inceledi.

Türkçe bu sözcükleri de kendi ses yapısına uydurdu. Sözcük başındaki ünsüz kümeleri bir ünlüyle bölündü ya da önüne ünlü eklendi: İtalyanca scala Türkçede iskele oldu. Vurgusuz son ünlüler çoğu zaman düştü: capitano → kaptan. Ünlü uyumu da birçok sözcükte kendini gösterdi.

Soyadlarında bu katman küçüktür. Bunun bir nedeni zamanlamadır: Fransızca sözcüklerin çoğu 1934’te Türkçede henüz yeniydi. Soyadı seçenler daha çok eski ve yerleşik sözcüklere yöneldi. Denizcilikten gelen eski İtalyanca alıntılar bu yüzden soyadlarında Fransızca sözcüklerden daha sık görülür. Karma yapılar da vardır: Kaptanoğlu İtalyanca kökenli bir sözcüğe Türkçe -oğlu ekler. Postacı, İtalyanca kökenli posta sözcüğüne Türkçe -cı ekinin gelmesiyle kurulur.

Sayfa adında Fransızcayı ansa da kapsamı tüm Avrupa dilleridir. Her kaydın kök bilgisinde dil ayrıca belirtilir: İtalyanca, Fransızca ya da Latince.

Türkçe alıntı sözcükleri söylendiği gibi yazar. Bu yüzden Avrupa kökenli sözcüklerin Türkçe yazımı kaynak dildeki yazımdan çoğu zaman uzaklaşır: Fransızca chauffeur Türkçede şoför, coiffeur ise kuaför olur. Soyadlarında da aynı ilke geçerlidir; Volkan, Fransızca volcan’ın Türkçe seslerle yazılmış biçimidir. İngilizceden gelen sözcükler ise çoğunlukla 20. yüzyılın ortasından sonra geldi; soyadı seçiminin büyük ölçüde tamamlandığı bir döneme denk düştüler. Bu nedenle İngilizce kökenli soyadları bu katmanda ayrıca seyrektir.

İtalyanca ile Fransızca arasındaki ayrım her zaman kolay değildir. Bazı sözcükler iki dilde de benzer biçimde bulunur ve Türkçeye hangisinden geçtiği tartışmalıdır. Böyle kayıtlarda sitede iki olasılık birlikte verilir.

Kaynak olarak Nişanyan Sözlük ve TDK Güncel Türkçe Sözlük kullanılmıştır. Bir sözcüğün nereden geldiği, soyadını taşıyanlar hakkında bilgi vermez.