Köken·332 soyadı
Farsça kökenli soyadları
- Soyadı
- 332
- bu sözlükte
- En yaygın
- Şahin
Farsça kökenli soyadları: sözcükler Türkçeye nasıl girdi?
Şahin, Türkiye’nin en yaygın altıncı soyadıdır. TÜİK ADNKS 2025 verilerinde 688.214 kişi bu adı taşır. Sözcük sözlüklerde Farsça şāhīn “doğana benzer yırtıcı kuş” biçiminden gösterilir. Aynı listede Polat (273.871 kişi) ve Can (230.085 kişi) da vardır. Polat Farsça pūlād “çelik”, Can ise Farsça cān “ruh, can” sözcüğünden gelir. En sık görülen soyadları arasında bile Farsça katman açıkça görünür.
Farsça sözcüklerin Türkçeye girişi uzun bir süreçtir. Anadolu Selçuklularında Farsça edebiyat ve yazışma diliydi. Osmanlı döneminde Farsça, Arapça ile birlikte yazı dilinin temel kaynaklarından biri oldu. Şiir, saray, yönetim ve zanaat dili Farsça sözcüklerle doldu. Arapça sözcüklerin bir kısmı da Türkçeye Farsça aracılığıyla geldi. Andreas Tietze’nin Anadolu Türkçesindeki Farsça alıntılar üzerine çalışması, bu sözcüklerin yalnızca kitap dilinde kalmadığını, halk ağızlarına da yayıldığını gösterir.
Farsça alıntılar Türkçede kolayca ayırt edilmeyebilir, çünkü çoğu çok eskidir. Bahçe, şehir, pazar, hafta gibi sözcükler bugün tamamen Türkçe hissedilir. Ses değişimleri de izleri siler: pūlād önce pulat, sonra polat olmuştur. Farsça gul Türkçede gül olarak ünlü uyumuna girmiştir. Bazı sözcükler ise Farsça yapılarını korur. Pehlivan “güreşçi, güçlü kişi” ve kahraman “yiğit” buna örnektir.
Soyadlarında Farsça sözcüklerin sevildiği birkaç alan vardır. Duygu ve can: Can, Candan. Doğa ve mevsim: Gül, Bahar, Derya “deniz”. Güç ve yiğitlik: Kahraman, Pehlivan, Polat. Kuşlar: Şahin, Baz. Farsça bir ek de soyadlarında yaşar. -dar “tutan, sahibi” eki Türkçe bayrak sözcüğüne gelerek bayraktar sözcüğünü kurmuştur; Bayraktar soyadı böyle bir karma yapıdır.
Karma bileşikler bu katmanın en belirgin özelliğidir. Özcan Türkçe öz ile Farsça can’ı birleştirir. Akgül Türkçe ak ve Farsça kökenli gül’den oluşur. Böyle soyadlarında site iki kökü de gösterir ve köken bilgisini anlamın dayandığı öğeye göre verir. Bazı sözcüklerin kökeni tartışmalıdır: Çelebi için Farsça dahil birkaç açıklama önerilir.
Bazı Farsça sözcükler Türkçe bileşik sanılabilir. Cihan “dünya”, Reyhan “fesleğen” ve Nihan “gizli” Farsça sözcüklerdir; Türkçe -han öğesiyle kurulmuş bileşikler değildir.
Meslek adları, Farsça katmanın soyadlarına en çok yansıyan alanlardan biridir. Bahçıvan, Farsça bāġčebān “bahçe bekçisi” sözcüğünden gelir. Nalbant “at nalı çakan” ise Arapça naʿl “nal” ile Farsça -bend “bağlayan” öğesinin birleşimidir; yani Farsça içinde kurulmuş karma bir sözcüktür. Bu sözcükler Türkçede tek parça hissedilir ve Türkçe eklerle rahatça birleşir: Nalbantoğlu buna örnektir. Sözcüğün iç yapısı Farsça olsa da bu soyadları sitede kendi meslek kategorilerinde de listelenir.
Farsça sözcükler Türkçede yalnızca soyadı olarak değil, kişi adı olarak da yaşar. Can, Gül ve Bahar hem ad hem soyadı olarak kullanılır. Sitede bu çifte kullanım ayrı bir alanda gösterilir; anlam ve köken bilgisi aynı kalır.
Kaynak olarak TDK Güncel Türkçe Sözlük ve Nişanyan Sözlük esas alınır. Farsça bir kök, sözcüğün Türkçeye nasıl geldiğini anlatır. Soyadını taşıyanların geçmişini anlatmaz.
Bunlardan hangileri en yaygın?
Tüm Farsça kökenli soyadları
| # | Soyadı | Anlamı | Sıra | Harf |
|---|---|---|---|---|
| 01 | Şahin | şahin kuşu | 6 | 5 |
| 02 | Polat | çelik; çelik gibi güçlü | 19 | 5 |
| 03 | Özcan | öz can; saf ruhlu, candan | 25 | 5 |
| 04 | Can | ruh; sevgili | 27 | 3 |
| 05 | Abadan | bayındır, mamur | – | 6 |
| 06 | Abanoz | abanoz ağacı | – | 6 |
| 07 | Afacan | zeki ve yaramaz | – | 6 |
| 08 | Ağgül | ak gül, beyaz gül | – | 5 |
| 09 | Akbayram | ak bayram | – | 8 |
| 10 | Akcan | ak can, temiz yürekli sevgili | – | 5 |
| 11 | Akdülger | ak + dülger (marangoz) | – | 8 |
| 12 | Akgül | ak gül, beyaz gül | – | 5 |
| 13 | Akpolat | ak çelik | – | 7 |
| 14 | Albayram | al + bayram | – | 8 |
| 15 | Alemdar | bayraktar, sancak taşıyan | – | 7 |
| 16 | Alemdaroğlu | sancaktarın oğlu | – | 11 |
| 17 | Algül | kırmızı gül | – | 5 |
| 18 | Alican | sevgili Ali | – | 6 |
| 19 | Almas | elmas | – | 5 |
| 20 | Alten | al tenli, kırmızı yanaklı | – | 5 |
| 21 | Altınçekiç | altın çekiç | – | 10 |
| 22 | Altındere | altın dere | – | 9 |
| 23 | Anar | nar (Farsça); anan, hatırlayan | – | 4 |
| 24 | Araz | Aras ırmağı | – | 4 |
| 25 | Arıcan | saf ruhlu, temiz yürekli | – | 6 |
| 26 | Armağan | hediye, armağan | – | 7 |
| 27 | Arman | dilek, özlem | – | 5 |
| 28 | Arzuman | istekli, arzulu | – | 7 |
| 29 | Atacan | atasına candan bağlı | – | 6 |
| 30 | Atagül | ata + gül | – | 6 |
| 31 | Ataş | ateş (ağız biçimi) | – | 4 |
| 32 | Ateş | yanan şeyin ısısı ve ışığı; coşku | – | 4 |
| 33 | Ateşçi | ateşçi, ocakçı | – | 6 |
| 34 | Ateşin | ateşli, ateş gibi | – | 6 |
| 35 | Ateşli | coşkulu | – | 6 |
| 36 | Aycan | sevgili ay | – | 5 |
| 37 | Aydos | ay dost; dağ ve tepe adı | – | 5 |
| 38 | Aygül | ay gülü | – | 5 |
| 39 | Ayna | gözgü | – | 4 |
| 40 | Aynacı | ayna yapan veya satan | – | 6 |
| 41 | Aypar | ay parçası; ay ışığı | – | 5 |
| 42 | Aytaç | ay gibi taçlı | – | 5 |
| 43 | Ayten | ay tenli | – | 5 |
| 44 | Azar | paylama; mart ayı | – | 4 |
| 45 | Badem | sert kabuklu, yağlı bir meyve ve ağacı | – | 5 |
| 46 | Bademci | badem satan | – | 7 |
| 47 | Bağ | üzüm bağı; ya da bağ, ilişki | – | 3 |
| 48 | Bağcı | bağ işleten, üzüm yetiştiren | – | 5 |
| 49 | Bağdat | Bağdat kenti | – | 6 |
| 50 | Bahar | ilkbahar | – | 5 |
| 51 | Bahçeci | bahçıvan | – | 7 |
| 52 | Bahçeli | bahçesi olan | – | 7 |
| 53 | Bahçıvan | bahçıvan | – | 8 |
| 54 | Bahtiyar | mutlu, talihli | – | 8 |
| 55 | Balaban | balaban kuşu; nefesli çalgı; iri | – | 7 |
| 56 | Baran | yağmur | – | 5 |
| 57 | Batman | eski ağırlık ölçüsü; yer adı | – | 6 |
| 58 | Behramoğlu | Behram’ın oğlu | – | 10 |
| 59 | Bender | liman; Bender kalesi | – | 6 |
| 60 | Benderlioğlu | Benderlinin oğlu | – | 12 |
| 61 | Berent | kılıç | – | 6 |
| 62 | Beyazıt | Osmanlı sultanı Bayezid’in adı | – | 7 |
| 63 | Bingül | bin gül | – | 6 |
| 64 | Bircan | tek can, biricik sevgili | – | 6 |
| 65 | Birgül | tek gül, eşsiz gül | – | 6 |
| 66 | Bolat | çelik | – | 5 |
| 67 | Bostan | sebze bahçesi, bostan | – | 6 |
| 68 | Bostancı | bahçıvan; saray muhafızı | – | 8 |
| 69 | Bostancıoğlu | bostancının oğlu | – | 12 |
| 70 | Bulat | çelik | – | 5 |
| 71 | Bulgurlu | bulgurlu; Bulgurlu’dan | – | 8 |
| 72 | Canan | sevgili, gönülden sevilen | – | 5 |
| 73 | Canbaz | ip cambazı, akrobat | – | 6 |
| 74 | Canbolat | çelik canlı | – | 8 |
| 75 | Canbulat | çelik can | – | 8 |
| 76 | Candan | içten, yürekten | – | 6 |
| 77 | Canpolat | çelik canlı, dayanıklı | – | 8 |
| 78 | Cansız | canı olmayan; durgun, mecalsiz | – | 6 |
| 79 | Cansun | sen cansın, sevgilisin | – | 6 |
| 80 | Cemgil | Cem soyu | – | 6 |
| 81 | Ciğerci | sakatatçı, ciğer satan | – | 7 |
| 82 | Cihan | dünya, evren | – | 5 |
| 83 | Cihangir | dünyayı fetheden | – | 8 |
Sık sorulanlar
- Şahin soyadı Farsça mı?
Sözlükler sözcüğü genellikle Farsça şāhīn biçiminden gösterir. Sözcük yüzyıllardır Türkçede bir kuş adı olarak kullanılır.
- Özcan gibi soyadlarının kökeni nasıl gösteriliyor?
Özcan Türkçe öz ile Farsça can’dan oluşan karma bir bileşiktir. Sitede iki kök ayrı ayrı gösterilir.
- Cihan, -han ile kurulmuş bir soyadı mı?
Hayır. Cihan Farsça “dünya” anlamına gelen tek bir sözcüktür.
Kaynaklar
- 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
- 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
- 3Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), Türkçeye Armağan Bir Ömürden Bir Ömürlük Eser: Prof. Andreas Tietze “Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati” (with a bibliography of Tietze’s loanword studies: Greek 1955/1962, Arabic 1958, Slavic 1957, Persian 1967, European 1952)
- 4Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)