Öteki dillerden soyadları

Türkçenin alıntı sözcükleri yalnızca Arapça, Farsça ve Avrupa dillerinden gelmez. Türk dilleri tarih boyunca Orta Asya’dan Balkanlara uzanan geniş bir alanda pek çok dille komşu oldu. Bu dillerin her biri Türkçeye az ya da çok sözcük bıraktı. Bu sayfa, sitenin öteki köken sayfalarında yer almayan bu küçük ama çeşitli katmanı toplar.

En eski temaslardan biri Soğdcadır. Soğdca, Orta Asya’da ticaret yollarında konuşulan İrani bir dildi. Eski Türkçe bu dilden bazı sözcükler aldı. Kent “şehir” bunun en bilinen örneğidir; sözlükler onu Soğdca bir sözcüğe bağlar. Sözcük Taşkent, Yarkent gibi yer adlarında da yaşar. Eski Türkçe metinlerde Çinceden ve Sanskritçeden gelen sözcükler de bulunur; ancak bunların bir kısmının yolu tartışmalıdır. Örneğin inci için Çince bir kaynak önerilmiştir, fakat bu görüş kesin kabul görmez.

İkinci önemli kaynak Slav dilleridir. Osmanlı döneminde Balkanlarda Türkçe ile Slav dilleri yüzyıllar boyunca yan yana kullanıldı. Andreas Tietze, Türk halk dilindeki Slavca alıntıları 1957’de ayrı bir çalışmada ele aldı. Voyvoda “ordu komutanı, vali” Slavca bir unvandır ve Osmanlı yönetim dilinde de kullanıldı. Kral da Slav dillerinden gelir; bu sözcüğün en eski kaynağı ise bir kişi adıdır.

Macarca, Gürcüce ve başka komşu diller de Türkçeye sınırlı sayıda sözcük verdi. İbranice ve Süryanice kökenli bazı sözcükler ise Türkçeye çoğunlukla Arapça aracılığıyla geldi. Böyle durumlarda site, sözcüğün Türkçeye doğrudan hangi dilden geçtiğini ve en eski kaynağını ayrı ayrı gösterir.

Bu katman soyadlarında az görülür. Soyadları çoğunlukla Türkçenin en yaygın sözcüklerinden seçildi; buradaki sözcüklerin çoğu ise ya eski ve unutulmuş ya da yerel kullanımda kalmıştır. Yine de Kral, Voyvoda ya da İnci gibi soyadlarında bu dillerin izi görülür.

Bir sözcük bu sayfaya ancak kaynaklarda belgelenmiş bir dile bağlandığında girer. Hiçbir kaynak kökeni belirlemiyorsa kayıt “bilinmiyor” olarak kalır ve yayımlanmaz. Kaynaklar farklı diller önerdiğinde kayıt tartışmalı sayılır.

Bu sayfadaki sözcüklerin yolu çoğu zaman uzundur. Kral sözcüğü bunu iyi gösterir. Sözcüğün çıkış noktası olan kişi adı, Slav dillerinde “hükümdar” anlamına genişlemiş ve Türkçeye bu anlamla geçmiştir. Türkçede sözcük başındaki ünsüz kümesi bazen bir ünlüyle bölünür; sözcük kıral olarak da söylenir ve iki biçim de soyadı olarak görülebilir. Sitedeki kök kaydı zincirin her halkasını göstermez. Türkçeye sözcüğü doğrudan veren dil ve kaynakta belirtilen en eski biçim yeterli sayılır.

Bu katmanın sözcükleri sitede tek bir başlık altında toplanır, çünkü her dilin payı ayrı bir sayfa açmaya yetmeyecek kadar küçüktür. Kayıtların kök bilgisinde dil yine de tek tek belirtilir: Slavca, Soğdca, Macarca ya da başka bir dil. Böylece okur, bir sözcüğün hangi dilden geldiğini her kayıtta görebilir.

Etimolojiler için Nişanyan Sözlük ve TDK Güncel Türkçe Sözlük’e başvurulmuştur. Her kayıt yalnızca bir sözcüğün yolculuğunu anlatır.