Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Köken·73 soyadı

Rumca ve Yunanca kökenli soyadları

Soyadı
73
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
0
ADNKS 2025

Rumca ve Yunanca kökenli soyadları: sözcükler Türkçeye nasıl girdi?

Temel sözcüğünü Türkçe konuşan herkes bilir: bir yapının toprağa oturan alt kısmı, bir işin esası. Sözlükler bu sözcüğü Rumca themélion biçimine bağlar. Temel bugün yaygın bir soyadıdır. Kiraz, Fidan ve Fener de öyle. Hepsi Türkçeye Rumcadan geçmiş, zamanla Türkçe sözcük gibi kullanılmaya başlanmış adlardır.

Türk dili kaynaklarında iki terim kullanılır. “Rumca” çoğunlukla Orta Çağ ve Osmanlı dönemi Anadolu’sunda konuşulan Yunancayı, “Yunanca” ise dili genel olarak anlatır. Türkçe ile Rumca, 11. yüzyıldan başlayarak Anadolu’da uzun süre yan yana konuşuldu. Bu temas en çok gündelik hayatın somut alanlarında iz bıraktı.

Bu alanların başında deniz gelir. Liman Rumca limáni, fener phanári biçiminden gelir. Balık adlarında Rumca sözcükler özellikle yoğundur: lüfer, palamut, kefal bunlardandır. Sünger avcılığının terimi sünger de aynı kaynaktandır. Denizcilik dilinde İtalyanca sözcükler de çoktur; bir terimin Rumca mı İtalyanca mı olduğu kimi zaman tartışmalıdır. İtalyanca olanlar sitede Avrupa dilleri sayfasında ele alınır.

İkinci alan bitki ve meyvedir. Kiraz Rumca kerási, fındık ise pontikón “Karadeniz’e özgü (ceviz)” sözcüğünden gelir. Fidan da sözlüklerde Rumca bir bitki sözcüğüyle ilişkilendirilir. Üçüncü alan yapı ve zanaattır. Temel ve kiremit yapı dilinden, marangoz “ahşap işçisi” zanaat dilindendir.

Andreas Tietze bu katmanı 1955’te ve 1962’de yayımladığı iki çalışmada Anadolu ağızları üzerinden inceledi. Bu çalışmalar, yazı dilinde görünmeyen pek çok Rumca sözcüğün ağızlarda yaşadığını gösterdi. Soyadlarına ise daha çok herkesin bildiği sözcükler girdi.

Türkçe bu sözcükleri kendi ses yapısına uydurdu. Rumcadaki vurgulu son heceler ve çekim ekleri düştü: limáni → liman, themélion → temel. Ünlüler Türkçe uyuma girdi: phanári → fener. Bu yüzden sözcüklerin çoğu bugün Türkçe kökenli sanılır.

Bir unvan da bu katmana girer. Efendi sözlüklerde Orta Çağ Rumcasındaki “efendi, sahip” anlamlı bir sözcükten gösterilir. 1934’te 2590 sayılı kanun Efendi’yi, Bey ve Paşa ile birlikte, kaldırılan lakap ve unvanlar arasında saydı. Efendioğlu gibi soyadlarında sözcük bir öğe olarak yaşamaya devam eder.

Rumca kökenli sözcüklerin bir kısmı Türkçeye dolaylı yoldan geldi. Kalem buna iyi bir örnektir. Sözcüğün en eski kaynağı Yunanca kálamos “kamış”tır, ama Türkçeye Arapça qalam biçimiyle girmiştir. İklim de Yunanca bir sözcüğün Arapça biçimidir. Böyle durumlarda sitede kök dili olarak sözcüğü Türkçeye doğrudan veren dil gösterilir; daha eski Yunanca kaynak ayrıca not edilir. Kalemci gibi bir soyadı bu nedenle Arapça kökenli sözcükler sayfasında yer alır, ama kaydında Yunanca kaynak da görünür.

Bu sözcüklerin çoğu Türkçede yeni anlamlar da kazandı. Temel bugün “asıl, en önemli” anlamında sıfat olarak da kullanılır. Fener hem deniz fenerini hem elde taşınan ışığı anlatır. Soyadı sayfalarında sözcüğün Türkçedeki anlamı esas alınır.

Örneklerin kökeni Nişanyan Sözlük’teki maddelere ve TDK Güncel Türkçe Sözlük’e göre verilmiştir. Sitedeki her kayıt yalnızca sözcüğün dil tarihini anlatır.

Kaynaklar1,2,3,4

Tüm Rumca ve Yunanca kökenli soyadları

#SoyadıAnlamıHarf
01 Akkiraz beyaz kiraz 7
02 Alayoğlu Alay’ın oğlu; alay (askerî birlik) 8
03 Amasyalı Amasya’dan olan 8
04 Anadol Anadolu’nun kısa biçimi 6
05 Ankaralı Ankara’dan olan 8
06 Antalyalı Antalya’dan olan 9
07 Artemel yiğit temel 7
08 Asya Asya kıtası; Asiye 4
09 Asyalı Asya’dan olan 6
10 Biber sebze ve baharat olarak yenen acı ya da tatlı bitki 5
11 Bolayır Gelibolu’da bir belde 7
12 Bor Niğde’nin Bor ilçesi 3
13 Boyraz kuzeydoğu rüzgârı 6
14 Burgaz yer adı; “gözetleme kulesi” 6
15 Bursa Bursa ili ve kenti 5
16 Çorlu Tekirdağ’da bir kent 5
17 Çorlulu Çorlu'dan olan 7
18 Düvenci düven süren, düven yapan 7
19 Edirne Trakya’da bir il ve şehir 6
20 Efes Efes antik kenti 4
21 Ege Ege Denizi ve bölgesi 3
22 Egeli Ege’den gelen 5
23 Erciyes Erciyes Dağı 7
24 Fidan genç ağaç 5
25 Filiz sürgün, körpe dal 5
26 George Yunanca “çiftçi” 6
27 Gerede Bolu’da bir ilçe 6
28 Giritlioğlu Giritlinin oğlu 11
29 Gönen Gönen (ilçe adı) 5
30 Gülek Tarsus’taki Gülek; Gülek Boğazı 5
31 Gümrükçü gümrük görevlisi 8
32 Gümülcinelioğlu Gümülcineli’nin oğlu 15
33 Halat kalın ip ya da armağan 5
34 Ilıman mutedil 6
35 İskender Aleksandros, İskender (erkek adı) 8
36 İskit eski bozkır halkı 5
37 İzmirli İzmir’den olan 7
38 Kalafat gemi kalafatı; eski bir başlık 7
39 Kalafatoğlu Kalafat’ın oğlu 11
40 Kiraz kırmızı, sulu meyveli ağaç ve meyvesi 5
41 Kirazcı kiraz satan veya yetiştiren 7
42 Kirazoğlu kiraz + -oğlu 9
43 Kiremitçi kiremit yapan ya da döşeyen 9
44 Konyalı Konya’dan olan 7
45 Köknar köknar ağacı 6
46 Kundakçı tüfek kundağı yapan 8
47 Kutucu kutu yapan veya satan 6
48 Kütahyalı Kütahya’dan olan 9
49 Kütük ağaç gövdesi 5
50 Marmara Marmara Denizi ve adası 7
51 Menderes Menderes ırmağı 8
52 Moralıoğlu Moralının oğlu 10
53 Özvardar öz + Vardar ırmağı 8
54 Palazoğlu Palaz’ın oğlu; palaz: kaz yavrusu 9
55 Poyraz kuzeydoğu rüzgârı 6
56 Poyrazoğlu Poyraz’ın oğlu 10
57 Sakarya Sakarya Irmağı ve ili 7
58 Sandalcı sandal işleten 8
59 Semerci semer yapan usta 7
60 Semercioğlu semer ustasının oğlu 11
61 Serezli Serez’den (Serres) olan 7
62 Simavi Simav’dan olan 6
63 Sürmeneli Sürmene’den olan 9
64 Temel dayanak, esas 5
65 Temelli sağlam temelli, kalıcı 7
66 Tırpancı tırpanla biçen; tırpan yapan 8
67 Tokat Tokat ilinden; il adı 5
68 Tokatlı Tokat’tan 7
69 Tokatlıoğlu Tokatlı’nın oğlu 11
70 Toros Toros Dağları 5
71 Toroslu Toroslardan olan 7
72 Vlastos filiz, sürgün 7
73 Yanya Yanya (Ioannina) şehri 5
Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.

Sık sorulanlar

Temel soyadı Rumca mı?

Temel sözcüğü sözlüklerde Rumca themélion biçiminden gösterilir. Sözcük yüzyıllardır Türkçede “bir yapının alt kısmı, esas” anlamında kullanılır.

Rumca ile Yunanca arasındaki fark nedir?

Türkçe kaynaklarda Rumca çoğunlukla Anadolu’da Orta Çağ ve Osmanlı döneminde konuşulan Yunancayı anlatır; Yunanca ise dilin genel adıdır.

Denizcilik sözcüklerinin hepsi Rumca mı?

Hayır. Denizcilik dilinde İtalyanca sözcükler de çoktur ve bazı terimlerin kaynağı tartışmalıdır.

Kaynaklar

  1. 1Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  2. 2Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  3. 3Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), Türkçeye Armağan Bir Ömürden Bir Ömürlük Eser: Prof. Andreas Tietze “Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati” (with a bibliography of Tietze’s loanword studies: Greek 1955/1962, Arabic 1958, Slavic 1957, Persian 1967, European 1952)
  4. 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Efendi, Bey, Paşa gibi Lakap ve Unvanların Kaldırılmasına Dair Kanun (Kanun No. 2590)