Demir-

Demirkol “demir kol” demektir: kolu demir gibi güçlü olan kişi. Bu ad, demir sözcüğünün başa geldiğinde nasıl çalıştığını iyi gösterir. Metal adı, ikinci öğeye sertlik ve dayanıklılık katar.

Demir, Güncel Türkçe Sözlük’te önce maden adı olarak geçer. Mecaz anlamı da yaygındır: “demir gibi” sözü “çok sağlam, güçlü” demektir. Sözcüğün eski Türkçedeki biçimi temir ya da temür idi. Bugünkü biçim, söz başındaki t’nin d’ye dönmesiyle oluşmuştur.

İki heceli bu ad, bileşikte biçim değiştirmez. Kendi ünlüleri incedir ama ardından kalın ünlülü bir öğe de gelebilir: Demirkan, Demirhan. Sonradan gelen ekler son öğeye uyar. Demirkan’ın denir, Demirel’in denir.

Anlamın merkezi ikinci öğededir; demir onu niteler. Demirtaş “demir taş”, Demirkaya “demir kaya”, Demirdağ “demir dağ” demektir. Bu üç adda sertlik iki kez vurgulanır. Demiralp “demir gibi sağlam kahraman”, Demirhan “demir han” anlamına gelir. Demirbağ “demir bağ, kopmaz bağ” diye açıklanır. Demiröz’de ikinci öğe öz sözcüğüdür; soyadı “demirin özü” ya da “demir öz” diye okunur.

İki adda ikinci öğe iki türlü açıklanabilir. Demirkan’daki kan genellikle “kan” diye okunur; kimi yazarlar onu han unvanına bağlar ve bu görüş tartışmalıdır. Demirel’deki el ise “el, kol” anlamında okunabileceği gibi “ülke, halk” anlamındaki eski el sözcüğüne de bağlanabilir. Kaynaklar bu ad için tek bir okuma üzerinde birleşmez.

Demir ile başlayan bazı yaygın adlar bileşik değildir. Demirci, demir sözcüğüne meslek bildiren -ci ekinin getirilmesiyle kurulur ve “demir işleyen usta” demektir. Demircioğlu da bu sözcüğe -oğlu eklenmiş biçimdir. Demirbaş sözlükte kendi başına yer alır: bir kurumun kalıcı eşyası. Demirli -li ekiyle, Demirler ise çoğul ekiyle kurulmuştur.

Demir soyadın sonunda da sık görülür; Özdemir ve Aydemir gibi adlar -demir sayfasında ele alınır.