Koca-

Kocabıyık soyadı bir yüzü anlatır: iri, gür bir bıyık. Kocabaş ise iri bir başı. Bu soyadlarında koca, nesnenin ya da kişinin büyüklüğünü vurgulayan bir sıfattır.

TDK, koca sözcüğüne birkaç anlam verir. Sıfat olarak “büyük, iri” ve “yaşlı” demektir. Ad olarak ise “eş, erkek eş” anlamına gelir. Soyadlarında genellikle sıfat anlamı öne çıkar. “Büyük” ile “yaşlı, ulu” arasındaki geçiş de doğaldır: yaşça büyük olan, saygın olandır.

Koca ünlüyle biten iki heceli bir sözcüktür ve ünlü uyumuyla değişmez. Arkasına gelen öğe de kendi biçimini korur. Kocatürk’te art ünlülü koca, ince ünlülü Türk ile birleşir. İki sözcük arada boşluk olmadan yazılır ve bileşiğin asıl anlamını ikinci sözcük taşır.

Örnekler iki gruba ayrılır. Bir grupta koca bir doğa adını niteler: Kocadağ “büyük dağ”, Kocakaya “büyük kaya” demektir. Öteki grupta bir kişiyi anlatır. Kocabaş “iri baş”, Kocabıyık “iri bıyık” anlamına gelir. Bu tür soyadları lakaptan gelmiş olabilir. Lakap bir görünüşü anlatır. Ama soyadını taşıyanların böyle bir görünüşe sahip olduğunu göstermez. Kocaer koca ile er “yiğit” sözcüklerinden kurulur. Kocatürk “ulu Türk” diye çözümlenir.

Kocaoğlu ayrı bir yapıdır. Burada Koca bir lakap ya da addır ve soyadı “Koca’nın oğlu” demektir. Koca ünlüyle bittiği için -oğlu doğrudan eklenir, araya bir ses girmez. Lakabın “büyük”, “yaşlı” ya da “ulu” anlamlarından hangisine dayandığını biçim tek başına söylemez.

Yanlış bölmeye en açık iki biçim şunlardır. Kocaman, TDK’de “çok büyük, iri” anlamında tek bir sözcüktür. Koca ile -man ekinden türemiş olsa da soyadı olarak yalın sözcük gibi okunur. Kocaeli ise bir ilin adıdır. Soyadı olarak geçtiğinde önce bu özel ad akla gelmelidir. Onu “koca + eli” diye yeni bir bileşik gibi çözümlemek yanıltıcı olur.

Koca-, büyüklük ve yaş bildiren sıfatlarla kurulan soyadlarının en bilinenlerinden biridir. Ulu- ya da Büyük- gibi öğelerle aynı alanda çalışır.