Sarı-

Sarı iki şeyi birden anlatır: bir rengi ve bir saç rengini. TDK sözcüğü hem “sarı renkte olan” hem de “sarışın” anlamında verir. Eski Türkçeden beri kullanılan bir sıfattır.

Soyadlarında sarı ön öğe olarak durur. Ek olmadığı için ünlü uyumuyla değişmez, her bileşikte aynı yazılır. Arkasındaki sözcük de kendi ünlülerini korur: Sarıgül’de art ünlülü sarı, ince ünlülü gül ile yan yana gelir. Bileşik bitişik yazılır ve anlamın merkezi ikinci öğededir.

İki tür bileşik öne çıkar. Birincisinde renk bir nesneyi niteler. Sarıkaya “sarı kaya”, Sarıtaş “sarı taş”, Sarıgül “sarı gül”, Sarıyıldız “sarı yıldız” demektir. Sarıdoğan’da ikinci öğe iki türlü okunabilir: “doğan kuşu” ya da “doğan, yükselen”. Hangisinin kastedildiği tartışmalıdır. İkincisinde sarı bir kişiyi anlatır. Sarıoğlu “Sarı’nın oğlu” demektir. Buradaki Sarı bir lakap olabilir ve saç ya da ten rengine gönderme yapabilir. Bu bir sözcük bilgisidir. Soyadını taşıyanların görünüşü hakkında bir şey söylemez. Sarıhan da sarı ile han sözcüklerinden kurulur.

Sarıçam ayrı bir dikkat ister. Bu sözcük TDK’de bir çam türünün adıdır. Yani soyadı “sarı + çam” diye yeni kurulmuş bir bileşik olarak değil, yerleşik bir ağaç adı olarak da okunabilir. Aynı ad Adana’da bir ilçeye de verilmiştir.

Yanlış bölmeye yol açan biçimler de vardır. Sarık, “sarı + k” değildir. Sözcük sarmak fiilinden gelir ve başa sarılan kumaşı, yani “sarık”ı anlatır. Sarıca ise sarı ile -ca ekinden oluşur ve “sarımtırak” demektir. Pek çok köyün adı da Sarıca’dır. Bu yüzden Sarıca soyadını bir bileşik gibi değil, bir türetme ya da yer adı olarak okumak gerekir. Sarıyer ise İstanbul’un bir ilçesidir ve özel ad olarak ele alınır.

Sarı-, Ak-, Kara-, Kızıl- ve Boz- ile birlikte renk soyadlarının bir parçasıdır. Ama her bileşiğin ağırlığı ikinci öğededir. Sarıkaya bir kayadır, Sarıgül bir çiçektir. Renk bu adlara yalnızca bir nitelik ekler.