Gök-

Göksu bir ırmak adı olarak da bilinir ve “mavi su” diye okunur. Gökhan ise “gök han” demektir ve göğün kendisine gönderme yapar. İki soyadı, gök sözcüğünün iki anlamını yan yana gösterir: renk olarak “mavi” ve yer olarak “gökyüzü”.

Güncel Türkçe Sözlük bu iki anlamı da verir. Sözcüğün eski Türkçe biçimi kök idi; bugünkü gök ses değişmesiyle oluşmuştur. Soyadlarında gök bileşiğin ilk sözcüğüdür. Bağımsız bir sözcük olduğu için ünlü uyumuyla değişmez. İkinci öğe kalın ünlülü de olabilir, ince ünlülü de: Gökhan ve Gökdemir aynı öğeyle başlar.

Anlamın merkezi ikinci öğededir. Gökkaya “gök renkli kaya” ya da “göğe yükselen kaya” diye okunabilir; her iki durumda da bir kaya adıdır. Göktaş “gök taşı” demektir. Sözlükteki göktaşı maddesi “meteor taşı” anlamına gelir; soyadı bu sözcüğü çağrıştırır. Gökalp “gök alp”, yani “göksel kahraman” diye açıklanır. Gökdemir “gök demir” demektir. Gökdoğan’daki doğan hem kuş adı hem de “doğan, yükselen” diye okunabilir; kaynaklar bu ad için tek bir okuma vermez.

Göktürk ayrı bir yer tutar. Tarih yazımında erken bir Türk devletinin adı olarak bilinir ve “gök Türk” diye çözümlenir. Soyadında bu tarihsel ad bir sözcük olarak kullanılır.

Bazı Gök- adları aslında bileşik değildir. Gökmen, gök sözcüğüne -men eki getirilerek kurulmuştur. Göksel de gök ile -sel ekinden oluşur ve sözlükte “gökle ilgili” anlamıyla yer alır; buradaki sel “taşkın” anlamındaki sözcük değildir. Gökçe ve Gökçen ise kalıplaşmış sözcük ve adlardır: “gök renginde, mavimsi” ve eski kullanımda “güzel”. Bu soyadları bölünmeden, tek sözcük olarak ele alınır.

Renk adı olarak gök ile mavi arasında da bir ayrım vardır. Mavi Türkçeye Arapçadan geçmiş bir sözcüktür ve “suya ait, su renginde” anlamındaki bir sıfata dayanır. Gök ise Türkçenin kendi sözcüğüdür. Soyadlarında maviyi anlatan öğe olarak çoğunlukla gök görülür; Göksu bunun tipik örneğidir.