-ay

İlkay adı iki tanıdık sözcükten oluşur: ilk ve ay. “İlk ay”, yani gökyüzünde yeniden görünen hilal. Bu sayfa, ay sözcüğünün böyle bileşiklerin sonunda kullanıldığı soyadlarını ele alır.

Ay, Türkçenin en eski sözcüklerinden biridir ve “Dünya’nın uydusu” ile “yılın on iki bölümünden her biri” anlamlarını taşır. Ad öğesi olarak ise çoğu zaman “güzel, parlak, ışıklı” anlamını katar. Bileşikte son öğe olduğu için anlamın merkezidir; ilk öğe bu ayı niteler ya da onunla yan yana gelen bir kavramı ekler.

Tam bir sözcük olduğundan ünlü uyumuna göre değişmez. Kalın ünlülü Alpay’da da ince ünlülü Günay’da da biçim -ay olarak kalır. İki parça bitişik yazılır.

Örneklerin çoğu aynı zamanda tanınmış kişi adlarıdır. Alpay alp “kahraman” ile kurulur ve “kahraman ay” diye çözümlenir. Tuncay’da ilk öğe tunç “bronz”dur; yazımda tunç sözcüğünün sonundaki ç, ünlüden önce *c*ye döner. Günay gün ile *ay*ı yan yana getirir: “güneş ve ay”. Eray’da er “yiğit”, Kutay’da kut “uğur, mutluluk” vardır. Akay “ak, parlak ay”, Özay “öz, gerçek ay” anlamına gelir. Bu adlar soyadı olarak geçtiğinde çoğu zaman bir kişi adından gelmiş olabilir; kayıtlar bunu her zaman göstermez.

Kızılay ayrı bir not ister. Ad kızıl “kırmızı” ile ay sözcüğünden kurulur ve “kırmızı hilal” anlamına gelir. Aynı sözcük bir yardım kuruluşunun adı olarak da bilinir. Soyadı sayfasında yalnızca sözcüğün anlamı anlatılır.

Sonu -ay olan her ad bu öğeyi taşımaz. Olay “meydana gelen iş, durum” ve Kolay “güçlük çekilmeden yapılan” birer sözlük sözcüğüdür. Atalay ise ya ata, al ve ay öğelerinden kurulmuş ya da bütün hâlinde bir kişi adı olarak okunur; kendiliğinden bölünmez.

Aynı sözcük adın başında da yer alabilir. Aydemir, Aydoğan ve Ayhan gibi adlar Ay- ile başlayan soyadları sayfasında anlatılır.