Ek·32 soyadı
-baş / -başı
baş; önder, -in başı
- Soyadı
- 32
- bu sözlükte
- Ulusal ilk 30’da
- 0
- ADNKS 2025
- Konum
- bileşik öğesi
-baş / -başı ne anlama gelir?
Kocabaş ile Onbaşı aynı sözcükle biter, ama aynı şeyi anlatmaz. İlki bir görünüşü, ikincisi bir görevi adlandırır. Aradaki fark tek bir sesten, sondaki -ı’dan gelir.
Baş tam bir sözcüktür ve ünlü uyumuyla değişmez. Soyadlarında iki yapıda görülür. Birincisinde baş yalın kalır ve öndeki sıfat onu niteler: koca baş, kara baş. Bu bir sıfat tamlamasıdır. İkincisinde baş üçüncü kişi iyelik ekini alır ve başı olur: on başı, yüz başı. Bu bir ad tamlamasıdır ve “bir şeyin başı, yöneticisi” anlamı verir. Ünlüyle biten bir sözcükten sonra da ek değişmez, çünkü baş ünsüzle biter.
Birinci yapı çoğunlukla bedenle ya da yaradılışla ilgili bir niteleme yapar. Kocabaş “büyük başlı”, Karabaş “kara başlı” demektir. Akbaş “ak başlı, ak saçlı”, Delibaş “deli başlı, gözü pek” anlamındadır. Bu tür lakaplar sakin bir dille açıklanır. Ailenin o özelliği taşıdığını göstermez; yalnızca sözcüğün anlamını verir. Erbaş biraz farklıdır: sözlükte onbaşı ve çavuş rütbelerinin genel adı olarak geçer.
İkinci yapı bir topluluğun başını anlatır. Onbaşı “on kişinin başı”, Yüzbaşı “yüz kişinin başı” demektir. Bölükbaşı bir bölüğü yöneten kişidir. Yiğitbaşı “yiğitlerin başı” diye çözümlenir. Subaşı Osmanlı döneminde bir görev adıdır. İlk öğesi genellikle Eski Türkçe sü “ordu” sözcüğüyle açıklanır. Bugünkü su ile bağ kurmak bir halk yorumudur. Bu biçimler sitede askerî rütbeler ya da Osmanlı unvanları grubuna girer. Arkasına -oğlu da gelebilir: Bölükbaşıoğlu gibi.
1934 düzenlemesi bu sözcüklerle doğrudan ilgilidir. Soyadı Kanunu’nun 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarının soyadı olarak kullanılmasını yasaklar. Nizamnamenin 9. maddesi de eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbe ve memuriyet adlarını sayar. Yine de Onbaşı ve Yüzbaşı gibi biçimler bugün kayıtlarda yer alır. Bu sayfa yalnızca biçimleri ve anlamlarını anlatır.
En bilinen yalancı eş Demirbaş’tır. Sözlükte “bir kurumun sürekli kullandığı eşya” anlamında tek bir sözcüktür. Demir ile *baş*a ayrılarak okunmaz. Soyadında da bu sözlük anlamıyla ele alınır.
Kısacası -baş ile biten bir soyadında önce sondaki -ı’ya bakılır. Yoksa bir görünüş anlatılıyordur. Varsa büyük olasılıkla bir görev ya da rütbe adı söz konusudur.
-baş / -başı dilbilgisinde ne işe yarar?
- Anlamı
- baş; önder, -in başı
- İşlevi
- Bileşiğin son öğesi olarak 'baş' sözcüğü: beden (Kocabaş 'iri başlı') ya da 'başkan, önder' (-başı: Bölükbaşı, Onbaşı).
- Biçimleri
- -baş-başı-başıoğlu
-baş / -başı hangi sözcüklerle birleşiyor?
- -baş / -başı + açık açık, örtüsüz Açıkbaş
- -baş / -başı + ağır ağır; ciddi, temkinli Ağırbaş
- -baş / -başı + akbaş beyaz Akbaş
- -baş / -başı + altın sarı renkli, parlak, değerli bir metal Altınbaş
- -baş / -başı + altunbaş altın Altunbaş
- -baş / -başı + baş baş; önde gelen Baştürk
- -baş / -başı + başkut baş: baş; ilk, önde gelen Başkut
- -baş / -başı + baştuğ baş: kafa; önder, en üstteki Baştuğ
- -baş / -başı + bölük bölük: askerî birlik Bölükbaşı
- -baş / -başı + çelikbaş karbonla sertleştirilmiş demir alaşımı Çelikbaş
- -baş / -başı + deli deli; gözü kara Delibaş
- -baş / -başı + eczacı eczacı Eczacıbaşı
- -baş / -başı + kağıtbaşı kâğıt Kağıtçıbaşı
- -baş / -başı + karabaş kara: siyah Karabaş
- -baş / -başı + kaya büyük ve sert taş kütlesi Kayabaşı
- -baş / -başı + kayabaş kaya: büyük taş kütlesi Kayabaş
- -baş / -başı + kırbaş kır renk, gri Kırbaş
- -baş / -başı + koca koca: büyük, iri Kocabaş
- -baş / -başı + köy köy Köybaşı
- -baş / -başı + oda oda; yeniçeri koğuşu Odabaşı
- -baş / -başı + odabaş oda; yeniçeri koğuşu Odabaş
- -baş / -başı + onbaş on: dokuzdan sonra gelen sayı Onbaşı
- -baş / -başı + özbaş öz: kendi; katışıksız, gerçek Özbaş
- -baş / -başı + pınar kaynak suyu Pınarbaşı
- -baş / -başı + sarı sarı; sarışın Sarıbaş
- -baş / -başı + sertbaş sert: katı, çetin Sertbaş
- -baş / -başı + sü / su eski Türkçe: ordu, asker Subaşı
- -baş / -başı + şahinbaş şahin Şahinbaş
- -baş / -başı + top yuvarlak cisim, top Topbaş
- -baş / -başı + usta usta: zanaatını öğrenmiş, kendi başına yapabilen kişi Ustabaş
- -baş / -başı + yeşilbaş taze yaprak ve çimen renginde olan Yeşilbaş
- -baş / -başı + yiğit yiğit, delikanlı Yiğitbaşı
-baş ile kurulan tüm soyadları
| # | Soyadı | Anlamı | Köken | Harf |
|---|---|---|---|---|
| 01 | Açıkbaş | başı açık | Türkçe | 7 |
| 02 | Ağırbaş | ağırbaşlı, ciddi | Türkçe | 7 |
| 03 | Akbaş | ak baş, beyaz başlı | Türkçe | 5 |
| 04 | Altınbaş | bir kavun türü; altın baş | Türkçe | 8 |
| 05 | Altunbaş | altın baş | Türkçe | 8 |
| 06 | Başkut | baş kut, büyük baht | Türkçe | 6 |
| 07 | Baştuğ | baştaki tuğ, öncü sancak | Türkçe | 6 |
| 08 | Baştürk | önder Türk | Türkçe | 7 |
| 09 | Bölükbaşı | bölük komutanı | Türkçe | 9 |
| 10 | Çelikbaş | çelik başlı | Türkçe | 8 |
| 11 | Delibaş | gözü kara, atak | Türkçe | 7 |
| 12 | Eczacıbaşı | baş eczacı | Türkçe | 10 |
| 13 | Kağıtçıbaşı | kâğıtçıların başı | Türkçe | 11 |
| 14 | Karabaş | kara başlı; çoban köpeği | Türkçe | 7 |
| 15 | Kayabaş | kaya başı, kaya tepesi | Türkçe | 7 |
| 16 | Kayabaşı | kayanın başı; bir halk ezgisi | Türkçe | 8 |
| 17 | Kırbaş | kır başlı, ak saçlı | Türkçe | 6 |
| 18 | Kocabaş | iri başlı; ulu kişi | Türkçe | 7 |
| 19 | Köybaşı | köyün başı | Türkçe | 7 |
| 20 | Odabaş | yeniçeri odasının başı | Türkçe | 6 |
| 21 | Odabaşı | yeniçeri subayı; han uşaklarının başı | Türkçe | 7 |
| 22 | Onbaşı | on kişinin başı | Türkçe | 6 |
| 23 | Özbaş | gerçek önder | Türkçe | 5 |
| 24 | Pınarbaşı | pınarın başı, kaynak yeri | Türkçe | 9 |
| 25 | Sarıbaş | sarı başlı, sarışın | Türkçe | 7 |
| 26 | Sertbaş | sert baş, dik başlı | Türkçe | 7 |
| 27 | Subaşı | ordu başı, komutan; Osmanlı görevlisi | Türkçe | 6 |
| 28 | Şahinbaş | şahin başlı; şahinlerin başı | Türkçe | 8 |
| 29 | Topbaş | yuvarlak baş; bir tütün türü | Türkçe | 6 |
| 30 | Ustabaş | ustabaşı, baş usta | Türkçe | 7 |
| 31 | Yeşilbaş | yaban ördeği | Türkçe | 8 |
| 32 | Yiğitbaşı | loncada kararları yürüten görevli | Türkçe | 9 |
Sık sorulanlar
- Kocabaş ile Onbaşı arasındaki yapı farkı nedir?
Kocabaş bir sıfat tamlamasıdır: “büyük baş”. Onbaşı ise iyelik ekli bir ad tamlamasıdır: “on kişinin başı”.
- Rütbe adları 1934’te soyadı olarak yasak mıydı?
Evet. Kanun No. 2525’in 3. maddesi ve Soyadı Nizamnamesi’nin 9. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını yasaklar.
- Demirbaş soyadı “demir baş” mı demektir?
Hayır. Demirbaş sözlükte tek bir sözcüktür ve “bir kurumun sürekli kullandığı eşya” anlamına gelir.
Kaynaklar
- 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
- 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
- 3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525)
- 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)