-bey

26 Kasım 1934’te kabul edilen 2590 sayılı Kanun, Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Paşa, Hanım gibi lakap ve unvanları kaldırdı. Kanuna göre vatandaşlar kanun önünde ve resmî belgelerde yalnızca adlarıyla anılır. Bey bu listede yer alan unvanlardan biridir. Bu sayfa ise sözcüğün soyadlarının içindeki kullanımını anlatır.

Bey, Eski Türkçede beg biçimiyle geçen ve “önder, boy başkanı, efendi” anlamına gelen bir sözcüktür. Bugün de konuşmada erkeklere hitapta saygı sözü olarak adın arkasında kullanılır. Soyadlarında ise bir unvan olarak değil, bileşiğin bir öğesi olarak yer alır.

Bey biçim olarak sabittir; ünlü uyumu onu etkilemez. İki kalıpta görülür. Birincisinde bey bir sıfat ya da adla birleşir ve bileşiğin son öğesi olur. İkincisinde bir kişi adıyla birlikte *-oğlu*nun önüne geçer ve -beyoğlu biçimini alır.

Birinci kalıbın örnekleri kısadır. Karabey kara sözcüğünü taşır; bu sözcük soyadlarında renk yanında “güçlü, büyük” anlamıyla da okunur. Akbey ak “temiz, dürüst” ile, Erbey er “yiğit” ile kurulur. Bozbey’de boz “gri, bozkır rengi”, Kocabey’de koca “büyük; yaşlı” vardır. Bu adlarda anlamın merkezi bey sözcüğüdür.

İkinci kalıp bir aile adının nasıl kurulduğunu açıkça gösterir. Alibeyoğlu “Ali Bey’in oğlu”, Hasanbeyoğlu “Hasan Bey’in oğlu” anlamına gelir. Soyadı Nizamnamesi’nin 6. maddesi, soyadının ya yalnız ya da “(oğlu)” ile birlikte kullanılacağını söyler. -beyoğlu ile biten adlar bu ikinci yola örnektir. -oğlu öğesinin kendisi ayrı bir sayfada ele alınır.

Yanlış eşleşme riski düşüktür. Tek başına Bey soyadı bir bileşik değildir; doğrudan eski unvanların arasında sınıflandırılır. Beyaz gibi bey ile başlayan sözcükler de bu öğeyle ilgili değildir, çünkü öğe her zaman adın sonunda bulunur.

Kayıtlar, bir ailenin bey sözcüğünü içeren bir adı neden seçtiğini göstermez. Bu sayfa yalnızca sözcüğün anlamını, adlardaki yerini ve ilgili kanun metinlerini aktarır.