-dağ

Bir renk, bir büyüklük ya da bir nitelik, sonra dağ: Karadağ, Bozdağ, Akdağ, Yücedağ. Bu soyadlarında söz konusu olan her zaman bir dağdır. Öndeki öğe yalnızca dağın nasıl bir dağ olduğunu söyler.

Dağ tam bir sözcüktür ve ünlü uyumuyla değişmez. Önünde ince ünlülü bir öğe de olsa biçim aynı kalır: Demirdağ, Yücedağ. Sözcüğün sonundaki ğ söyleyişte önceki ünlüyü uzatır; “daa” diye duyulur. Soyadı bir ek aldığında yazım korunur: Karadağ’ın, Bozdağ’dan.

Yapı açısından bunlar sıfat tamlamalarıdır ve baş öğe sondadır. Karadağ “kara dağ”, Bozdağ “boz, kül rengi dağ”, Akdağ “ak dağ” demektir. Kızıldağ “kızıl dağ” anlamındadır. Kara burada yalnızca renk değil, güç ve heybet de anlatabilir. Yücedağ “yüce, yüksek dağ”, Kocadağ “büyük dağ”, Gökdağ “gök, mavi dağ” diye okunur. Demirdağ iki sağlamlık imgesini birleştirir: “demir gibi dağ”. Sitede bu soyadlarının kategorisi baş öğeye göre seçilir: dağ, kaya ve taş grubu.

Bu bileşiklerin bir kısmı gerçek dağların da adıdır. İşte en çok dikkat gereken nokta budur. Uludağ, Bursa yakınındaki dağın adıdır. Bir kayıt soyadını bu dağla açıklıyorsa soyadı yer adları grubuna girer. Karadağ’ın durumu daha da karışıktır. Hem “kara dağ” diye çözümlenir, hem pek çok dağın adıdır, hem de Türkçede bir Balkan ülkesinin adıdır. Hangi okumanın seçildiğini ancak kaynak belirler. Bir soyadının bir dağ adıyla aynı olması, onu taşıyanların o dağla bir bağı olduğunu göstermez.

Sona -lı eklenince -dağlı biçimi çıkar. Dağlı tek başına “dağda yaşayan, dağ insanı” anlamında bir sözcüktür. Karadağlı ya da Bozdağlı gibi biçimlerde ise -lı eki bir dağ adına gelmiş olabilir. Bu biçimler -lı sayfasındaki kurallarla birlikte okunur.

1934 düzenlemesinin bu öğeyle özel bir ilgisi yoktur. Dağ gündelik Türkçenin temel sözcüklerinden biridir. Bu yüzden soyadlarında hem tek başına hem de bileşik içinde sık görülür.

Özetle -dağ ile biten bir soyadı iki soru sorar. Öndeki öğe dağı nasıl niteliyor? Ve bütün biçim aynı zamanda bir dağın özel adı mı? İkinci sorunun yanıtı evetse, kayıt bunu kaynağıyla birlikte belirtir.