-gül

Akgül “ak gül”, Sarıgül “sarı gül”, Karagül “kara gül” demektir. Üçünde de son öğe aynı çiçektir. Gül sözlüklerde Farsça kökenli gösterilir ve Osmanlı Türkçesi aracılığıyla Türkçenin temel sözcüklerinden biri olmuştur. Hem gül bitkisini ve çiçeğini hem de genel olarak güzelliği anlatır. Bu sayfa, sözcüğün bir bileşiği kapattığı soyadlarını ele alır.

Sözcük Farsçadan gelse de bu soyadları Türkçe bileşik kalıbıyla kurulmuştur. Önce niteleyen öğe, sonra baş sözcük gelir. 1934 düzenlemesi bu bakımdan bilgi verir: Nizamname, yeni soyadlarının Türkçeden seçilmesini öngörür (madde 5). Gül o tarihte çoktan gündelik Türkçenin parçasıydı; gülle kurulan soyadları kayıtlarda geniş yer tutar.

-gül bağımsız bir sözcük olduğu için ünlü uyumuna göre değişmez. İlk öğe kalın ünlülü olsa da biçim aynı kalır: Algül, Karagül, Sarıgül. İki parça bitişik yazılır ve araya ses girmez.

İlk öğeler çoğunlukla renk ya da nitelik bildirir. Akgül beyaz gülü, Algül kırmızı gülü anlatır; al “kırmızı, al renkli” demektir. Sarıgül sarı bir gül, Karagül koyu renkli bir güldür. Şengül’de şen “neşeli” anlamındadır; ad “neşeli gül” diye okunur. Aygül’de ay adlarda sık görülen “parlak, güzel” anlamını taşır.

Bu adların birçoğu aynı zamanda kadın adıdır. Akgül, Aygül ve Şengül hem ad hem soyadı olarak kullanılır. Soyadı olarak geçtiklerinde de anlam aynı kalır; kişi adından mı yoksa doğrudan sözcüklerden mi geldiği her ad için ayrıca söylenemez.

En önemli yanlış bölme Özgül’dedir. Özgül sözlükte ayrı bir sözcüktür ve “bir şeye özgü olan, kendine has” anlamına gelir. Öz ile gül sözcüklerinin birleşimi olarak okunmaz. Güler, Gülen ya da Gülsoy gibi adlar da bu sayfaya girmez. Güler ve Gülen fiil biçimidir; Gülsoy’da ise gül başta durur.