-gün

Özgün, Düzgün, Üzgün: üçü de -gün ile biter, ama hiçbirinde “gün” sözcüğü yoktur. Bu sayfayı anlamak için önce bu ayrımı yapmak gerekir. Türkçede gün bağımsız bir sözcüktür. Bir de -gın, -gin, -gun, -gün biçimlerinde görülen bir yapım eki vardır. Ek ünlü uyumuna göre değişir; sözcük değişmez.

Ekle kurulan sözcükler sözlükte ayrı maddelerdir. Üzgün, sürgün ve solgun fiil köklerinden türemiştir: üz-, sür-, sol- köklerine bu ek gelir. Düzgün “düzenli, biçimli”, özgün ise “kendine özgü, orijinal” anlamında birer sözlük sözcüğüdür. Bu adlar soyadı olarak geçse bile bir bileşik değildir ve bu sayfaya girmez.

Bileşiklerdeki gün ise Türkçe kökenli eski bir sözcüktür. Temel anlamı “gün, yirmi dört saatlik süre” ya da “gündüz”dür. Sözlük aynı sözcüğe “güneş” anlamını da verir: gün doğmak, güneş doğmak demektir. Soyadlarında iki anlam da duyulur; ad hem aydınlık bir günü hem güneşi çağrıştırır.

Sözcük ünlü uyumuyla değişmediği için her öğeden sonra aynı kalır: Akgün, Aygün, Ergün, Şengün. Baş sözcük *gün*dür; ilk öğe onu niteler. Akgün “ak gün”, yani aydınlık, uğurlu gün demektir. Aygün iki gök cismini yan yana koyar: ay ve gün. Şengün “neşeli gün” anlamına gelir.

Ergün hem erkek adı hem soyadıdır. Er “yiğit, erkek” ile gün sözcüklerinden oluşur. Soyadı olarak bir kişi adından mı geldiği yoksa sözcüklerden mi kurulduğu ayrıca bilinemez. Bilgün’de ise ilk öğenin çözümlemesi açık değildir; son öğenin gün olduğu kesindir, ama ad hakkında kaynak bulunmadıkça tek bir açıklama verilmez.

Ayırt etmek için basit bir yol vardır. Sondaki parçayı atınca geriye anlamlı bir öğe kalıyorsa (ak, ay, er, şen) ad büyük olasılıkla bir gün bileşiğidir. Geriye bir fiil kökü ya da yarım bir parça kalıyorsa (üz-, sür-, sol-), ek söz konusudur.