-ler / -lar

Kardeşler, Kayalar, Demirler: bu soyadlarının ortak noktası sondaki çokluk ekidir. Türkçede bu ekin iki biçimi vardır, -lar ve -ler. Hangisinin geleceğine kökün son ünlüsü karar verir. Kalın ünlüden sonra -lar gelir: kaya → Kayalar, aslan → Aslanlar. İnce ünlüden sonra -ler gelir: demir → Demirler, çelik → Çelikler. Ekin ünsüzü değişmez; her zaman l ile başlar.

Ekin temel işi çokluk bildirmektir. Konuşma dilinde bir aileyi ya da bir evin halkını da anlatır. “Yılmazlar geldi” denince Yılmaz ailesi kastedilir. Soyadlarındaki -lar/-ler çoğunlukla bu ikinci anlamı taşır. Yılmazlar “Yılmaz ailesi” diye okunur. Demirler, Çelikler ve Aslanlar da aynı kalıpta bir adın topluluk biçimidir.

Kardeşler biraz farklıdır. Ek burada doğrudan bir akrabalık sözcüğüne gelir ve “birbirine kardeş olanlar” anlamını verir. Anlamın ağırlığı yine kökte durur; ek yalnızca topluluk fikrini ekler. Bu yüzden sitede bu soyadlarının kategorisi kökün anlamına göre seçilir. Kayalar kaya ve dağ grubuna, Aslanlar yırtıcı hayvanlar grubuna bağlanır. Ek, ayrıca son ek alanına yazılır.

Bir ayrıntı daha önemlidir. Kayalar ve Hacılar gibi biçimler köy adı olarak da geçer. Bir kayıtta sözcüğün bir yeri mi, yoksa bir aileyi mi anlattığı ancak kaynağa bakılarak söylenebilir. Yalnızca biçime bakıp yer adı sonucuna varılmaz.

En sık karışan biçimler fiillerdir. Güler bir çokluk değildir. Gülmek fiilinin geniş zamanıdır ve “güler, gülen” anlamına gelir. Söyler (söylemek) ve Dinler (dinlemek) de böyledir. Bu sözcüklerde l fiil kökünün parçasıdır, sondaki -r ise geniş zaman ekidir. İşler de çoğu zaman işlemek fiilinden gelir. Kiler ise “erzak odası” anlamında ayrı bir sözcüktür. Hünkâr Farsça kökenli bir unvandır ve çoklukla ilgisi yoktur.

Kısacası -lar/-ler, soyadına yeni bir anlam katmaz. Var olan bir adı ya da sözcüğü bir topluluğa çevirir. Çözümleme yaparken önce kökün tek başına bir ad ya da sözcük olup olmadığına bakılır. Ardından bütün biçimin bir fiil çekimi olup olamayacağı sınanır. İki sorunun yanıtı da açıksa ek güvenle ayrılabilir.