Ek·161 soyadı
-lı / -li / -lu / -lü
-lı: oralı; -e sahip
- Soyadı
- 161
- bu sözlükte
- Ulusal ilk 30’da
- 0
- ADNKS 2025
- Konum
- son öge
-lı / -li / -lu / -lü ne anlama gelir?
Aynı ek iki ayrı iş görebilir. Konyalı bir yere bağlanır, Sakallı bir niteliği anlatır. İkisinde de sondaki ek *-lı*dır. Türkçe dilbilgisinde bu eke sahiplik ve aitlik eki denir.
Ekin dört biçimi vardır ve seçimi büyük ünlü uyumu yapar. Son ünlü a ya da ı ise -lı gelir: Konyalı, Bursalı, Sakallı. Son ünlü e ya da i ise -li gelir: Kayserili, Rizeli. Son ünlü o ya da u ise -lu gelir: Trabzonlu, Erzurumlu, Kutlu, Soylu. Son ünlü ö ya da ü ise -lü gelir: Ürgüplü, Gönüllü. Ekin ünsüzü değişmez.
Bir yer adına geldiğinde ek “oralı, oraya ait” anlamı verir. Konyalı “Konya’ya ait”, Trabzonlu “Trabzon’a ait” demektir. Erzurumlu, Bursalı ve Kayserili de böyledir. Böyle bir soyadı bir yer adını saklar. Bugün o soyadını taşıyanların nerede yaşadığı ya da nereden geldiği hakkında bilgi vermez; sözcük bir yeri belgeler, bir aile tarihini değil.
Bir cins ada geldiğinde ek “ona sahip, onunla donanmış” anlamı verir. Sakallı “sakalı olan”, Kutlu “kutu olan, kutsanmış, uğurlu” demektir. Kut Eski Türkçede “talih, ilahi lütuf” anlamındadır. Soylu “iyi bir soydan gelen, asil”, Uğurlu “uğur getiren” anlamını taşır. Şanlı ise Arapça kökenli şan sözcüğüne Türkçe ekin gelmesiyle kurulmuştur ve “ünlü, şerefli” demektir. Bu tür soyadlarında kategori sözcüğün anlamına göre seçilir.
Ek soyadının sonunda durur ve anlam merkezi köktedir. Sitede yer adlı biçimler yer adından soyadları grubuna, nitelik bildirenler anlamlarının grubuna gider. Kural biçimi bulur, kategoriyi bulmaz; karar her kayıtta kaynağa bakılarak verilir.
Yalancı eşler de vardır. Ali ve Veli kişi adlarıdır; sondaki -li ek değildir. Halil ve Celali de birer addır. Ulu “büyük, yüce” anlamında tek başına bir sözcüktür, u- diye bir kök taşımaz. Doğulu ise gerçek bir -lu biçimidir. Ancak yöne ve bölgeye dayanan bir sözcük olduğu için tek tek ele alınır.
Bu ek soyadlarında hem bir yeri hem de bir niteliği aynı kalıpla anlatabildiği için sık görülür. Yine de iki kullanımın ayrı okunması gerekir. Konyalı bir haritaya, Sakallı bir sıfata bakar.
-lı / -li / -lu / -lü dilbilgisinde ne işe yarar?
- Anlamı
- -lı: oralı; -e sahip
- İşlevi
- Sahiplik ve aidiyet eki. Yer adına gelince 'oralı' (Konyalı), ada gelince 'ona sahip' (Sakallı, Kutlu) anlamı verir. Dört biçimi ünlü uyumuna göre seçilir.
- Biçimleri
- -lı-li-lu-lü
-lı / -li / -lu / -lü hangi sözcüklerle birleşiyor?
- aba + lı / -li / -lu / -lü kalın yünlü kumaş ve ondan yapılan giysi Abalı
- ada + lı / -li / -lu / -lü ada: deniz ya da gölle çevrili kara parçası Adalı
- ahıska + lı / -li / -lu / -lü Ahıska: Gürcistan’da şehir (Ahalsıhe) Ahıskalı
- akbaş + lı / -li / -lu / -lü beyaz Akbaşlı
- akça + lı / -li / -lu / -lü akçe, gümüş para; beyazımsı Akçalı
- akıl + lı / -li / -lu / -lü akıl, us Akıllı
- akın + lı / -li / -lu / -lü düşman topraklarına baskın Akınlı
- akkoyun + lı / -li / -lu / -lü beyaz Akkoyunlu
- aksakal + lı / -li / -lu / -lü ak: beyaz Aksakallı
- alanya + lı / -li / -lu / -lü Antalya’nın bir ilçesi Alanyalı
- altay + lı / -li / -lu / -lü Altay: Orta Asya’da dağ sırası Altaylı
- amasya + lı / -li / -lu / -lü Amasya ili ve şehri Amasyalı
- ankara + lı / -li / -lu / -lü Ankara Ankaralı
- antalya + lı / -li / -lu / -lü Antalya: Akdeniz kıyısında il ve şehir Antalyalı
- asya + lı / -li / -lu / -lü Asya kıtası Asyalı
- at + lı / -li / -lu / -lü at: binek hayvanı Atlı
- ata + lı / -li / -lu / -lü baba, ecdat Atalı
- ateş + lı / -li / -lu / -lü ateş Ateşli
- ayaş + lı / -li / -lu / -lü Ankara’nın bir ilçesi Ayaşlı
- aydın + lı / -li / -lu / -lü Ege’de il adı Aydınlı
- bağ + lı / -li / -lu / -lü bağ, düğüm; bağlılık Bağlı
- bahçe + lı / -li / -lu / -lü bahçe: sebze, meyve, çiçek yetiştirilen yer Bahçeli
- bahçekapı + lı / -li / -lu / -lü bahçe Bahçekapılı
- bal + lı / -li / -lu / -lü arıların çiçek özünden yaptığı tatlı madde Ballı
- batum + lı / -li / -lu / -lü Batum: Gürcistan’da liman şehri Batumi Batumlu
- bayat + lı / -li / -lu / -lü Bayat: Oğuz boyu adı; ilçe ve köy adı Bayatlı
- bayrak + lı / -li / -lu / -lü bayrak, sancak Bayraklı
- becerik + lı / -li / -lu / -lü beceri, ustalık Becerikli
- ben + lı / -li / -lu / -lü deride doğuştan bulunan koyu leke Benli
- bıyık + lı / -li / -lu / -lü bıyık: üst dudaktaki kıllar Bıyıklı
- bilgi + lı / -li / -lu / -lü bilgi: öğrenilen ve bilinen şey Bilgili
- bora + lı / -li / -lu / -lü bora: şiddetli fırtına Boralı
- bozat + lı / -li / -lu / -lü boz: gri, kır Bozatlı
- bulgur + lı / -li / -lu / -lü bulgur Bulgurlu
- cezayir + lı / -li / -lu / -lü Cezayir: Cezayir ülkesi ve başkenti Cezayirli
- çakmak + lı / -li / -lu / -lü kıvılcım çıkarılan çelik; çakmak Çakmaklı
- çal + lı / -li / -lu / -lü Çal: Denizli ilçesi; çal: taşlık yer, çıplak tepe Çallı
- çan + lı / -li / -lu / -lü çan: kampana; Çan: Çanakkale’nin ilçesi Çanlı
- çay + lı / -li / -lu / -lü çay: dere, küçük ırmak Çaylıgil
- çayır + lı / -li / -lu / -lü otlak, çimenlik Çayırlı
- çiçek + lı / -li / -lu / -lü çiçek: bitkinin renkli üreme organı Çiçekli
- çil + lı / -li / -lu / -lü yüzdeki küçük kahverengi benek Çilli
- çoban + lı / -li / -lu / -lü sürü otlatan kişi Çobanlı
- çorlu + lı / -li / -lu / -lü Çorlu: Tekirdağ'ın ilçesi Çorlulu
- dağ + lı / -li / -lu / -lü çevresine göre yüksek yeryüzü kabartısı Dağlı
- dal + lı / -li / -lu / -lü dal: ağacın gövdesinden çıkan kol Dallı
- defter + lı / -li / -lu / -lü yazı defteri; kayıt kütüğü Defterli
- değer + lı / -li / -lu / -lü değer, kıymet Değerli
- demir + lı / -li / -lu / -lü sert, dövülerek işlenen gri metal Demirli
- denizli + lı / -li / -lu / -lü Denizli
- dere + lı / -li / -lu / -lü dere: küçük akarsu Dereli
- deve + lı / -li / -lu / -lü hörgüçlü, çölde yük taşıyan geviş getiren hayvan Develi
- doğu + lı / -li / -lu / -lü güneşin doğduğu yön Doğulu
- duman + lı / -li / -lu / -lü duman: yanan maddeden çıkan gaz; sis Dumanlı
- duygu + lı / -li / -lu / -lü his, duyu Duygulu
- ege + lı / -li / -lu / -lü Ege Denizi ve kıyı bölgesi Egeli
- elma + lı / -li / -lu / -lü elma Elmalı
- elmaağaç + lı / -li / -lu / -lü elma Elmaağaçlı
- emek + lı / -li / -lu / -lü emek, çalışma Emekli
- erdem + lı / -li / -lu / -lü ahlaki üstünlük, fazilet Erdemli
99 grup daha (101 soyadı) aşağıdaki tam listede ve sonraki sayfalarda.
-lı ile kurulan tüm soyadları
| # | Soyadı | Anlamı | Köken | Harf |
|---|---|---|---|---|
| 01 | Abalı | aba giyen | Arapça | 5 |
| 02 | Adalı | ada halkından | Türkçe | 5 |
| 03 | Ahıskalı | Ahıska’dan olan | Diğer | 8 |
| 04 | Akbaşlı | başı ak, ak saçlı | Türkçe | 7 |
| 05 | Akçalı | akçeli, paralı; beyazımsı | Türkçe | 6 |
| 06 | Akıllı | us sahibi | Arapça | 6 |
| 07 | Akınlı | akına katılan | Türkçe | 6 |
| 08 | Akkoyunlu | ak koyunlu; tarihî boy adı | Türkçe | 9 |
| 09 | Aksakallı | ak sakallı | Türkçe | 9 |
| 10 | Alanyalı | Alanya’dan | Diğer | 8 |
| 11 | Altaylı | Altay’dan olan | Türkçe | 7 |
| 12 | Amasyalı | Amasya’dan olan | Rumca | 8 |
| 13 | Ankaralı | Ankara’dan olan | Rumca | 8 |
| 14 | Antalyalı | Antalya’dan olan | Rumca | 9 |
| 15 | Asyalı | Asya’dan olan | Rumca | 6 |
| 16 | Atalı | atası olan | Türkçe | 5 |
| 17 | Ateşli | coşkulu | Farsça | 6 |
| 18 | Atlı | ata binmiş, süvari | Türkçe | 4 |
| 19 | Ayaşlı | Ayaş’tan | Türkçe | 6 |
| 20 | Aydınlı | Aydın’dan olan | Türkçe | 7 |
| 21 | Bağlı | bağlı, sadık | Türkçe | 5 |
| 22 | Bahçekapılı | Bahçekapı'dan olan | Türkçe | 11 |
| 23 | Bahçeli | bahçesi olan | Farsça | 7 |
| 24 | Ballı | tatlı; şanslı | Türkçe | 5 |
| 25 | Batumlu | Batum’dan olan | Diğer | 7 |
| 26 | Bayatlı | Bayat’tan olan | Türkçe | 7 |
| 27 | Bayraklı | bayraklı | Türkçe | 8 |
| 28 | Becerikli | elinden iş gelen, usta | Türkçe | 9 |
| 29 | Benli | teninde ben olan | Türkçe | 5 |
| 30 | Bıyıklı | bıyığı olan | Türkçe | 7 |
| 31 | Bilgili | bilgi sahibi, bilgin | Türkçe | 7 |
| 32 | Boralı | fırtınalı, boralı | 6 | |
| 33 | Bozatlı | boz atlı | Türkçe | 7 |
| 34 | Bulgurlu | bulgurlu; Bulgurlu’dan | Farsça | 8 |
| 35 | Cezayirli | Cezayir’den olan | Arapça | 9 |
| 36 | Çakmaklı | çakmaklı tüfek | Türkçe | 8 |
| 37 | Çallı | Çal’dan olan | Türkçe | 5 |
| 38 | Çanlı | Çan’dan gelen; çanı olan | Türkçe | 5 |
| 39 | Çayırlı | çayırlık | Türkçe | 7 |
| 40 | Çaylıgil | Çaylı ailesi; dereli | Türkçe | 8 |
| 41 | Çiçekli | çiçekli, çiçeklerle bezeli | Türkçe | 7 |
| 42 | Çilli | çilli, benekli | Türkçe | 5 |
| 43 | Çobanlı | çobanı olan; Çobanlı’dan | Farsça | 7 |
| 44 | Çorlulu | Çorlu'dan olan | Rumca | 7 |
| 45 | Dağlı | dağda yaşayan | Türkçe | 5 |
| 46 | Dallı | dalları olan | Türkçe | 5 |
| 47 | Defterli | defteri olan, deftere bağlı | Arapça | 8 |
| 48 | Değerli | kıymetli | Türkçe | 7 |
| 49 | Demirli | demir içeren | Türkçe | 7 |
| 50 | Denizli | Denizli il ve şehri | Türkçe | 7 |
| 51 | Dereli | deresi olan; Dereli’den | Farsça | 6 |
| 52 | Develi | Develi’den | Türkçe | 6 |
| 53 | Doğulu | doğudan gelen | Türkçe | 6 |
| 54 | Dumanlı | sisli, dumanlı | Türkçe | 7 |
| 55 | Duygulu | ince duygulu, içli | Türkçe | 7 |
| 56 | Egeli | Ege’den gelen | Rumca | 5 |
| 57 | Elmaağaçlı | elma ağaçlı | Türkçe | 10 |
| 58 | Elmalı | Elmalı’dan; elması bol yer | Türkçe | 6 |
| 59 | Emekli | emekle kazanılan; emekli | Türkçe | 6 |
| 60 | Erdemli | faziletli | Türkçe | 7 |
| 61 | Erenli | erenli, erenlere ait | Türkçe | 6 |
| 62 | Erkanlı | usul erkân bilen; Erkan’a ait | Arapça | 7 |
| 63 | Erkekli | erkeği olan | Türkçe | 7 |
| 64 | Esendağlı | Esendağ’dan olan | Türkçe | 9 |
| 65 | Fındıklı | fındıklık yer; Rize’de bir ilçe | Arapça | 8 |
| 66 | Gedikli | gedik sahibi; astsubay | Türkçe | 7 |
| 67 | Göllü | gölü olan; Güllü | Türkçe | 5 |
| 68 | Görgülü | görgüsü olan, terbiyeli | Türkçe | 7 |
| 69 | Güçlü | kuvvetli | Türkçe | 5 |
| 70 | Güllü | güllerle dolu, gülü olan | Farsça | 5 |
| 71 | Hayırlı | uğurlu, yararlı | Arapça | 7 |
| 72 | Ilıcalı | Ilıca’dan olan, kaplıcalı | Türkçe | 7 |
| 73 | İçli | duygulu, ince yürekli | Türkçe | 4 |
| 74 | İslimyeli | İslimye’den (Sliven) olan | Diğer | 9 |
| 75 | İzmirli | İzmir’den olan | Rumca | 7 |
| 76 | Kabaklı | kabaklı | Türkçe | 7 |
| 77 | Kaleli | kaleden olan, kalede oturan | Arapça | 6 |
| 78 | Kalemli | kalem tutan, kalemi olan | Arapça | 7 |
| 79 | Kanatlı | kanadı olan | Türkçe | 7 |
| 80 | Karadağlı | Karadağ’dan olan | Türkçe | 9 |
| 81 | Karakaşlı | kara kaşlı | Türkçe | 9 |
Sık sorulanlar
- Konyalı soyadı, ailenin Konya’dan geldiğini mi gösterir?
Soyadı yalnızca bir yer adını taşır. Belirli bir ailenin geçmişi ancak o aileye ait belgelerle anlaşılabilir.
- Kutlu ile Konyalı aynı türden mi?
Ek aynı, işlev farklı. Kutlu bir niteliği (“kutu olan, uğurlu”), Konyalı bir yere aitliği anlatır.
- Ali ve Veli neden bu eke dahil edilmez?
İkisi de bütün hâlinde Arapça kökenli kişi adlarıdır. A- ya da ve- diye ayrılabilecek bir kök yoktur.
Kaynaklar
- 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
- 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük