-man / -men

Kahraman, Osman, Duman, Orman, Şişman: hepsi -man ile biter, ama hiçbiri bu sayfanın konusu değildir. -man/-men eki soyadlarında az sayıda ve belirli adlarda görülür. Onu tanımanın yolu, önce benzerlerini ayıklamaktan geçer.

Ek, Türkçenin eski yapım eklerindendir. Bir ada ya da sıfata gelerek pekiştirme ya da benzerlik anlamı katar. Ünlü uyumuna uyar ve iki biçimi vardır. Kalın ünlülü köklerden sonra -man gelir: Akman, Ataman, Alpman. İnce ünlülü köklerden sonra -men gelir: Gökmen, Özmen, Tekmen. Bugün yeni sözcük üretmede pek kullanılmaz; bu yüzden işlekliği sınırlı bir ek sayılır.

Aynı ek sözlükteki bazı sözcüklerde de bulunur. Kocaman “çok büyük” ve şişman buna örnektir. Ne var ki bu sözcükler sözlükte tek madde olarak yer alır. Soyadı olarak geçtiklerinde bölünmez, bütün hâlinde okunurlar.

Soyadlarındaki örnekler kısadır. Akman ak “beyaz, temiz” ile kurulur ve “ak gibi, çok ak” diye açıklanır. Gökmen “gök gibi, göğe benzer” anlamına gelir. Özmen öz “gerçek, katışıksız” sözcüğünü pekiştirir. Alpman alp “kahraman” ile “kahraman gibi” demektir. Tekmen’de tek “bir, eşsiz” vardır; çözümlemesi olası düzeydedir. Ataman için iki okuma bulunur. Ad ata ile -man ekinin birleşimi olarak açıklanabilir. Öte yandan ataman eski bir “başbuğ, önder” unvanı olarak da bilinir. Kaynaklar ayrıştığında iki okuma birlikte verilir.

Benzerlerin listesi uzundur. Kahraman Farsça kökenli bir sözcüktür. Osman ve Süleyman kişi adlarıdır. Duman “tütün ya da ateşten çıkan buğu”, Orman “ağaçlık alan” anlamında ayrı sözcüklerdir. Alman bir ülke ve halk adıdır, Karaman ise bir yer adı. Türkmen de bir halk adıdır ve bu sayfada çözümlenmez. Erman’ın kökeni tartışmalıdır; bu ad otomatik olarak bu eke bağlanmaz.

Bu kadar çok benzerin bulunması, sitede bir izin listesi kullanılmasının nedenidir. Ek yalnızca ak, gök, ata, öz, alp ya da tek gibi bilinen köklerden sonra kabul edilir. Geri kalan her -man ya da -men önce bir sözcük, ad ya da yer adı olarak sınanır.