-taş

Taş Türkçenin en eski ve en yalın sözcüklerinden biridir. Soyadlarında genellikle ikinci öğe olarak görülür. Aktaş bunun en bilinen örneğidir: TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Türkiye’de en sık görülen 30. soyadıdır ve 222.711 kişi taşır.

Bu öğe bir ek değil, tam bir sözcüktür. Bu yüzden ünlü uyumuyla değişmez. Önündeki sözcük kalın ya da ince olsun, biçim hep -taş kalır: Karataş, Demirtaş, Göktaş. İki sözcük arasına bağlayıcı bir ses de girmez.

Yapı bakımından bunlar sıfat ya da ad ile kurulan bileşiklerdir. Anlamın başı sondadır. Karataş bir tür taştır: “kara taş”. Aktaş “ak taş”, Sarıtaş “sarı taş”, Kızıltaş “kızıl taş” demektir. Renk öğesi ilk sırada durur ve taşı niteler. Demirtaş iki sert maddeyi yan yana getirir: “demir ve taş” ya da “demir gibi taş”. Kocataş “büyük taş” anlamındadır. Göktaş “gök” ile “taş”ı birleştirir. Sözlükteki göktaşı “gökten düşen taş, meteor” anlamındadır; soyadı ise iyelik eki almadan yalın bileşik olarak durur. Altıntaş hem “altın taş” diye çözümlenir hem de bir ilçe adıdır. Kayıtta hangi okumanın seçildiği kaynağa göre belirlenir.

Bu soyadlarının çoğunda taş, sağlamlık ve dayanıklılık imgesi taşır. Sitede kategori de baştaki öğeye, yani taşa göre seçilir: kaya, dağ ve taş grubu. Renk öğesi ayrıca ikincil kategori olarak işaretlenir.

Yalancı eşlerin en önemlisi -daş ekidir. Bu ek “aynı şeyi paylaşan” anlamı verir: arkadaş, yoldaş, kardaş. Sert ünsüzden sonra d sertleşir ve ek -taş olur. Yurttaş bu yüzden yurt + -taş değil, *yurt + -daş*tır ve “aynı yurdu paylaşan” demektir. Vatandaş da aynı ekle kurulmuştur. İkisinin de taşla ilgisi yoktur.

Bektaş ayrı bir durumdur. Kişi adı olarak bilinir ve kökeni tartışmalıdır. Biçim benzerliğine dayanıp bek + taş diye bölmek doğru olmaz. Sitede Bektaş bölünmeden, kendi sayfasında ele alınır.

Kısacası -taş ile biten bir soyadına bakarken önce sondaki sesin gerçekten “taş” mı, yoksa -daş eki mi olduğu sorulmalıdır. Ardından baştaki öğe okunur. Çoğu zaman bir renk, bir madde ya da bir büyüklük bildirir.