Unvanlar ve lakaplar

Unvanlar 1934'te kaldırıldıysa, bugünkü nüfus kayıtlarında Ağaoğlu, Çelebi ya da Tekin gibi soyadlarını neden hâlâ görüyoruz? Sorunun tek cümlelik bir cevabı yok. Ama sözcüklerin kendisine bakınca tablo netleşir. Bu gruptaki soyadları ya bir makam ve rütbe adından ya da bir insanı çevresindekilerden ayıran bir lakaptan gelir.

Yasa ne diyordu?

Soyadı Kanunu'nun (Kanun No. 2525) 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarının soyadı olarak kullanılmasını yasakladı. Soyadı Nizamnamesi'nin 9. maddesi aynı yasağı “eski ve yeni Devlet kadrosundaki” rütbe ve memuriyetler için tekrarladı. 26 Kasım 1934'te kabul edilen Kanun No. 2590 ise ağa, hacı, hafız, hoca, molla, efendi, bey, beyefendi, paşa, hanım ve hazretleri gibi lakap ve unvanları kaldırdı. Bu kurallar sözcük biçimleriyle ilgiliydi. Öte yandan Nizamname'nin 6. maddesi soyadının tek başına ya da “(oğlu)” ile kullanılabileceğini söylüyordu. Unvan sözcüklerinin bugün kayıtlarda en çok -oğlu ile görünmesi bu yüzden dikkat çeker; tek bir soyadının hikâyesini ise ancak belge anlatabilir.

Üç alt başlık

Eski Türk unvanları bozkır devlet geleneğinin sözcüklerini toplar: han, hakan, kağan, tekin, tarhan, inal. Bunların bir kısmı Orhun yazıtlarında geçer ve Osmanlı'dan çok daha eskidir. Osmanlı unvanları idare ve saray dilinden gelir: paşa, ağa, efendi, çelebi, kâhya, subaşı, kadı. Lakaptan gelen soyadları ise hiçbir makamın vermediği adlardır. Deli, topal, çolak, köse gibi sözcükler mahallede, kahvede, tarlada doğmuştur. Unvan yukarıdan gelir, lakap komşudan. İkisi de soyadı yokken bir aileyi öbürlerinden ayırmaya yarıyordu.

Birkaç örnek grubun genişliğini gösterir. Han “hükümdar” demektir ve kağan sözcüğünün kısalmış biçimidir. Tekin Eski Türkçe tegin “şehzade” sözcüğünü taşır. Çelebi Osmanlı'da “kibar, okumuş kişi” anlamına gelirdi; kökeni tartışmalıdır. Ağaoğlu, ağa “büyük, efendi” ile -oğlu ekinden oluşur. Köse sakalı az çıkan ya da hiç çıkmayan erkeğe denir. Topaloğlu ise topal lakabına -oğlu eklenerek kurulmuştur.

Bu soyadlarının çoğunda -oğlu, sözlükteki “oğlu” anlamından çok “şu adla bilinen aile” anlamına yaklaşır. Efendioğlu harfiyen “efendinin oğlu” demektir; oysa soyadı, efendi unvanı kalktıktan sonra da kuşaklar boyunca taşınmıştır. Lakaplarda da durum benzerdir: bir dedeye takılan ad, torunların resmî kimliğine geçebilmiştir.

Bu sayfalarda bir kural hep geçerli: unvan bildiren bir soyadı aileye bir rütbe kazandırmaz, lakap bildiren bir soyadı da ailenin bir özelliğini anlatmaz. Her ikisi de yalnızca bir sözcüğün tarihini taşır.