Alp-

Alper adını “Al + per” diye bölen biri yanlış yoldadır. Doğru çözümleme alp ve er’dir: “yiğit er”. Alp- ön öğesini anlamak bu küçük tuzağı fark etmekle başlar.

Alp, eski Türkçeden beri “yiğit, kahraman, cesur savaşçı” anlamında kullanılan bir sözcüktür. TDK’de de bu anlamla yer alır. Eski Türk ad verme geleneğinde sık geçen bir ad öğesidir. Soyadlarında da daha çok bu gelenekten gelen kişi adlarıyla birlikte görülür.

Alp- tek heceli bir sözcüktür ve ünlü uyumuyla değişmez. Bir ayrıntı dikkat çeker: sözcük sonundaki p, ünlüyle başlayan ikinci öğeden önce b’ye dönmez. Alper, Alpay, Alparslan hep p ile yazılır. İkinci öğe kendi ünlülerini korur ve bileşik bitişik yazılır.

Örneklerin çoğu kişi adı olarak da kullanılır. Alper “yiğit er”, Alpay “yiğit ay” demektir. Alptekin’de ikinci öğe tekin “prens, bey oğlu”dur; sözcüğün bugünkü Türkçedeki “güvenli” anlamı burada geçerli değildir. Alparslan ve Alpaslan alp ile arslan/aslan sözcüklerinden kurulur ve “yiğit aslan” anlamına gelir. Alpdoğan’da ikinci öğe iki türlü okunabilir: “doğan kuşu” ya da “doğan, yükselen”. Alpkaya “yiğit kaya”, Alptürk “yiğit Türk” diye çözümlenir. Alpman’da alp sözcüğüne -man öğesi eklenmiştir.

Alparslan ayrıca tarihte bir Selçuklu hükümdarının adıdır. Bu yüzden soyadı tarihî adlar arasında da anılır. Ancak soyadını taşıyanların o hükümdarla bir bağı olduğu sonucunu çıkarmak doğru olmaz. Soyadı yalnızca aynı adı taşır.

Al- sayfasıyla karışma riski yüksektir. Al “kırmızı” demektir ve Alkan, Altaş gibi soyadlarının başında durur. Alp-, Alper, Alpay gibi biçimlerde ise alp sözcüğü vardır. Ayırt etmek için l’den sonra gelen p harfine bakmak yeterlidir. Aynı sözcük bileşiğin sonunda da durabilir; Gökalp gibi soyadları ayrı bir sayfada, -alp öğesi altında anlatılır.

Alp- ile kurulan soyadları, eski Türk ad öğeleri üzerine kurulan geniş bir ailenin parçasıdır. Er-, Ay-, -han ve -tekin bu ailenin öteki üyeleridir.