Boz-

Aynı dört harf, iki ayrı sözcük. Boz bir renk sıfatıdır; boz- ise “bozmak” fiilinin köküdür. Soyadlarını doğru okumanın ilk adımı bu ikisini ayırmaktır.

Renk olarak boz, TDK’de kül rengine ya da açık toprak rengine verilen addır. Atların donunu anlatırken de kullanılır. Kesin bir gri değil, griyle kahverengi arasında, soluk ve tozlu bir tondur. İngilizcedeki dun sözcüğü bu tona yakındır.

Soyadlarında boz bileşiğin ilk öğesidir ve tek heceli bir sözcük olarak değişmeden kalır. Ünlü uyumu ona dokunmaz; ikinci öğe de kendi ünlülerini korur. Anlamın merkezi yine sondadır. Bozdağ bir dağ, Bozkaya bir kaya, Boztepe bir tepedir. Boz bunlara renk katar.

Örneklerin çoğu manzara ya da hayvan adıdır. Bozkurt “boz renkli kurt” demektir. Bozdağ “boz dağ”, Bozkaya “boz kaya”, Boztepe “boz tepe” anlamına gelir. Bozyiğit’te renk bir insana, *yiğit*e yönelir. Bozbey “boz + bey” diye çözümlenir. Bozoğlu ise “Boz’un oğlu” demektir; burada Boz bir lakap ya da ad olarak düşünülebilir. Böyle bir lakap bir görünüşü anlatabilir. Ama ailenin bu görünüşe sahip olduğu sonucunu çıkarmak doğru olmaz.

Yanlış bölmeler bu sayfanın asıl konusudur. Bozan ve Bozuk, renkle değil bozmak fiiliyle ilgilidir. Bozan bu fiilden kurulmuş bir sıfat-fiildir. Bozuk ise “bozulmuş, işlemeyen” anlamında bir sıfattır. İkisi de “boz + an” ya da “boz + uk” diye renk sıfatına bağlanmaz.

Bozkır da bölünmez. Sözcük tarihsel olarak boz ile *kır*dan oluşsa da bugün “step” anlamında tek bir sözlük maddesidir. Soyadı olarak da bu anlamla okunur.

Bozok başka bir durumdur. Bu ad, tarihte bir Oğuz kolunun ve bir bölgenin adı olarak geçer. Soyadında yalnızca bu tarihî adın kendisi okunur. Soyadını taşıyanların o kola bağlı olduğunu söylemez.

Kısacası, boz ile başlayan bir soyadına önce şu soruyu sormak gerekir: renk mi, fiil mi, yoksa sözlüğe yerleşmiş bir sözcük mü?