Al-

Türkçede kırmızı rengi anlatan iki yaygın sözcük vardır: kırmızı ve al. Güncel Türkçe Sözlük al sözcüğünü “kırmızı, kızıl” anlamıyla verir. “Al yanaklı”, “al basmak” gibi kullanımlar bu sözcüğün hâlâ canlı olduğunu gösterir. Soyadlarında ise al, bileşiğin ilk sözcüğü olarak karşımıza çıkar.

Kısa ve bağımsız bir sözcüktür; ünlü uyumu onu başka bir biçime sokmaz. Hangi öğeyle birleşirse birleşsin al olarak kalır. Bileşik içinde uyum da beklenmez: Alkan kalın ünlülüdür, Altekin ise kalın ve ince ünlüyü birlikte taşır.

Görevi bir renk sıfatının görevidir. İkinci öğeyi “kırmızı, al renkli” diye niteler. Anlamın merkezi yine ikinci öğededir. Altaş “kırmızı taş”, Alkaya “kırmızı kaya” demektir; ikisi de taş ve kaya adları arasında yer alır. Albayrak “al bayrak, kırmızı bayrak” anlamına gelir. Alsoy, soy sözcüğüyle kurulmuştur ve “al soy” diye okunur; burada renk mecaz bir değer taşır.

İki örnekte ikinci öğe iki türlü okunabilir. Alkan’daki kan genellikle “kan” diye açıklanır; soyadı bu okumayla “al kan” olur. Öğeyi han unvanıyla açıklayan yazarlar da vardır, ancak bu açıklama tartışmalıdır. Altekin’deki tekin ise eski Türk unvanı olarak “prens, şehzade” anlamına gelir. Bugünkü Türkçede tekin “uğursuz olmayan, güvenli” anlamıyla da yaşar. Aldoğan’da da doğan hem kuş adı hem “doğan, yükselen” diye okunabilir.

Al- sayfasının asıl zorluğu, bu iki harfle başlayan pek çok soyadının bu öğeyle hiç ilgisi olmamasıdır. Alp, Alper ve Alpay, “kahraman” anlamındaki alp sözcüğünden gelir; Alper “alp er” diye çözümlenir. Altın “altın madeni”, Ali ise Arapça kökenli bir kişi adıdır. Altan ve Altay kendi etimolojileri olan ayrı adlardır. Alemdar “sancaktar” demektir. Alaca “alacalı, çok renkli” anlamında ayrı bir sözcüktür. Alkış da “el çırpma” anlamıyla sözlükte tek başına yer alır; al ve kış diye bölünmez. Bu yüzden Al- öğesi yalnızca anlamı açıkça “kırmızı” ile kurulan küçük bir soyadı grubuna verilir.