Kızıl-

Kızılkaya soyadını okuyan biri önce bir kaya görür, sonra o kayanın rengini. Türkçe bileşiklerde ağırlık son öğededir: Kızılkaya bir tür *kaya*dır, kızıl ise onu niteler. Bu sayfa, soyadlarının başında duran bu renk sıfatını anlatır.

Kızıl, TDK’ye göre “kırmızı, al” anlamında bir sıfattır ve eski Türkçeden beri kullanılır. Gündelik dildeki kırmızı ise Arapça kökenlidir. Soyadlarında eski ve yerli olan kızıl çok daha sık görülür.

Bu öğe ek değil, başlı başına bir sözcüktür. Bu yüzden ünlü uyumuna göre değişmez; her soyadında kızıl biçimini korur. İkinci öğe de kendi ünlülerini saklar. Kızıltepe’de art ünlülü bir sıfatın arkasına ince ünlülü tepe gelir ve bu bileşikte bir sorun yaratmaz. İki sözcük bitişik yazılır.

Tipik örnekler doğadan gelir. Kızılkaya “kızıl kaya”, Kızıltaş “kızıl taş”, Kızıldağ “kızıl dağ”, Kızıltepe “kızıl tepe” demektir. Kızılay ise kızıl ile ay sözcüklerinden kurulur ve “kızıl ay” anlamına gelir. Bu soyadlarında renk bir manzarayı tarif eder. Demirin ya da toprağın rengi gibi somut bir görüntü akla gelir.

Yer adlarıyla karışma riski yüksektir. Kızılırmak bir ırmağın, Kızıltepe ise Mardin’e bağlı bir ilçenin adıdır. Soyadı bir yer adına gönderme yapıyorsa, onu bileşik olarak değil, özel ad olarak okumak gerekir. Hangi okumanın geçerli olduğunu ancak o soyadına ait kayıt gösterebilir. Biçim tek başına bu soruyu çözmez.

Bir başka tuzak Kızılcık’tır. Bu sözcük kızıl ile küçültme eki -cık’tan türemiştir. Ama bugün kendi başına bir bitki adıdır ve kızılcık ağacını ya da meyvesini anlatır. Soyadı olarak da bu bitki adı okunur, “kızıl + cık” diye bölünmez.

Kızıl- ile kurulan soyadları renk soyadlarının bir koludur. Ak-, Kara-, Boz- ve Sarı- ile aynı kalıbı izler. Ancak her bileşiğin anlamı son öğeden gelir. Kızıldağ bir dağ, Kızıltaş bir taş, Kızılay bir gök cismi adı taşır. Renk yalnızca bu adlara bir sıfat ekler.