-alp

Kayaalp adının ortasındaki çift a, iki ayrı sözcüğün yan yana geldiğini gösterir: kaya ve alp. Türkçe burada ünlülerden birini düşürmez. Karaalp’te de aynı şey görülür. Bu yazım, -alp’in bir ek değil, kendi başına bir sözcük olduğunu açıkça ortaya koyar.

Alp Eski Türkçede “yiğit, kahraman, cesur” anlamına gelir. Güncel Türkçe sözlükte de bu anlamla yer alır. Tam bir sözcük olduğu için ünlü uyumuyla değişmez. Önündeki sözcük ince ünlülü de olsa biçim -alp kalır: Ünalp, Demiralp. Böylece bu soyadlarında iki öğenin ünlüleri uyumsuz kalabilir; bu bileşiklerde olağan bir durumdur.

Bu sayfa alp sözcüğünün ikinci öğe olduğu soyadlarını ele alır. Sözcüğün başta durduğu Alper, Alpay gibi biçimler kardeş sayfada, Alp- ön öğesinde anlatılır. Son öğe olan alp bileşiğin başıdır: anlatılan kişi bir kahramandır. Öndeki sözcük bu kahramanı niteler.

Örnekler bu yapıyı açıkça gösterir. Gökalp “gök” ile birleşir ve “göğün yiğidi” ya da “mavi, yüce yiğit” diye okunur. Tanalp “tan, şafak” sözcüğüyle “şafak yiğidi” demektir. Ünalp “ünlü yiğit” anlamındadır; ün “şöhret” demektir. Eralp iki yakın sözcüğü birleştirir: “er” ve “alp”, yani “yiğit er”. Demiralp “demir gibi sağlam kahraman” diye okunur. Akalp “ak, temiz yiğit”, Karaalp ise “kara, güçlü yiğit” anlamına gelir. Kara burada renkten çok güç ve büyüklük bildirir.

Bu bileşiklerin bir kısmı kişi adı olarak da kullanılır. Sitede kişi adı olanlar Türkçe ad öğeleri grubuna, yalnızca soyadı olarak görülen ve sözlükte bulunmayanlar ise yapısal bir etiketle 1934 türetmeleri grubuna girer. Bu etiket, belirli bir soyadının o yıl ortaya çıktığını iddia etmez.

Bu öğede yalancı eş azdır, ama bir tanesi dikkat ister. Kalp “yürek” anlamında Arapça kökenli bir sözcüktür. Sonundaki -alp bir rastlantıdır; k- diye bir öğe yoktur ve sözcük bölünmez. Benzer biçimde, -alp ile biten her soyadında önce bütünün sözlükte bir sözcük olup olmadığına bakılır.

Özetle -alp, Eski Türkçe bir yiğitlik sözcüğünü soyadının sonuna taşır. Anlamın ağırlığı bu sözcüktedir.