-tekin

Orhon yazıtlarında tigin diye geçen sözcük, Eski Türkçede hükümdar ailesinden bir erkeği, yani “prens”i anlatır. Bugün soyadlarında tekin biçimiyle yaşar. Alptekin, Aytekin, Ertekin ve Göktekin bu kalıbın en bilinen örnekleridir.

Tekin bir ek değil, eski bir unvan sözcüğüdür. Ünlü uyumuyla değişmez. Önüne gelen öğe ne olursa olsun biçim aynı kalır. Tarihî metinlerdeki tigin/tegin yazımı ile bugünkü tekin arasındaki fark, sesin zaman içinde değişmesinden gelir.

Soyadlarında tekin son öğedir ve anlamın başını oluşturur. Öndeki sözcük bu prensi niteler. Alptekin “yiğit prens”, Aytekin “ay gibi parlak prens”, Ertekin “er, yiğit prens” demektir. Göktekin gök sözcüğüyle “gök prensi” ya da “mavi prens” diye okunur. Altekin ise “al, kızıl” ile birleşir. Bu bileşiklerin çoğu kişi adı olarak da kullanılır.

İşi karmaşıklaştıran, güncel Türkçedeki ikinci *tekin*dir. Bu sözcük “ıssız, boş” anlamına gelir. Olumsuz yapıda “uğursuz olmayan, güvenli” anlamıyla da kullanılır: “tekin olmayan bir yer” denince ürkütücü bir yer kastedilir. İki anlamın aynı sözcükten gelip gelmediği tartışmalıdır. Sözlükler bunları farklı açılardan ele alır.

Soyadı çözümlemesinde bu ayrım önemlidir. Alp-, Er-, Gök- gibi eski ad öğeleriyle kurulan bileşiklerde “prens” okuması öne çıkar. Bu öğeler unvan ve yiğitlik alanına aittir. Yine de belirli bir soyadı için kaynak yoksa iki okuma birlikte verilir. Tek başına Tekin soyadı sitede eski Türk unvanları grubunda yer alır. Sayfasında iki anlam da açıklanır.

Bu öğenin bilinen yalancı eşi azdır. -tekin ile biten biçimlerin çoğu gerçekten bu sözcüğü taşır. Asıl dikkat edilmesi gereken, anlamın hangi *tekin*e dayandığıdır. Bir de bileşiğin bir kişi adı mı, yoksa yalnızca bir soyadı mı olduğuna bakılır. Bu ikinci bilgi kategoriyi etkiler. Kişi adı olan bileşikler Türkçe ad öğeleri grubuna gider.

Kısacası -tekin, eski bir saray unvanının soyadlarına taşınmış biçimidir. Ancak aynı ses dizisi bugünkü dilde başka bir anlamı da çağrıştırır. İyi bir çözümleme bu iki katmanı birbirine karıştırmaz.